ॐ श्री गुरुभ्यो नमः|| गुरु ब्रह्मा गुरु विष्णु गुरु देवो महेश्वर: | गुरु साक्षात् परब्रह्मा तस्मै श्री गुरवे नमः ||

HTML codes

16 July 2011

निघण्टु NIGHANTU

निघण्टु

1.1

अथ प्रथमः अध्यायः । ग/उः । ग्मा/ । ज्मा/ । क्ष्मा/ । क्षा/ । क्षमा/ । क्षोण/ी । क्षिति/ः । अव/निः । उर्व/ी । पृथ्व/ी । मह/ी । रिप/ः । अ/दितिः । इ/ळा । नि/रृतिः । भू/ः । भू/मिः । पूषा/ । गातु/ः । गोत्रा इति पृथिव्याः [ गोत्रा इति एकविंशतिः पृथिवीनामधेयानि ] ।

1.2

हेम/ । चन्द्र/म् । रुक्म/म् । अ/यः । हि/रण्यम् । पे/शः । क/ृशनम् । लोह/म् । क/नकम् । काञ्चन/म् । भ/र्म । अम/ृतम् । मरु/त् । द/त्रम् । जातरूपम् इति हिरण्यस्य [ जातरूपम् इति पञ्चदश हिरण्यनामानि ] ।

1.3

अ/म्बरम् । विय/त् । व्यो^म । बर्हि/ः । ध/न्व । अन्त/रिक्षम् । आकाश/म् । आ/पः । पृथिव/ी । भू/ः । स्वयम्भू/ः । अ/ध्वा । पु/ष्करम् । स/गरः । समुद्र/ः । अध्वरम् इति अन्तरिक्षस्य । [ अध्वरम् इति षोडश अन्तरिक्षनामानि ] ।

1.4

स्व^ः । प/ृश्निः । ना/कः । ग/उः । विष्ट/प् । नभः इति साधारणानि [नभः इति षट् साधारणानि ] ।

1.5

खे/दयः । किर/णाः । गा/वः । रश्म/यः । अभ/ीशवः । द/ीधितयः । ग/भस्तयः । व/नम् । उस्रा/ः । व/सवः । मरीचिपा/ः । मयू/खाः । सप्त/ /ऋषयः । साध्या/ः । सुपर्णाः इति रश्मीनाम् [सुपर्णाः इति पञ्चदश रश्मिनामानि ] ।

1.6

आ/ताः । आ/शाः । उ/पराः । आष्ठा/ः । का/ष्ठाः । व्यो^म । ककु/भः । हरितः इति दिशाम् [ हरितः इति अष्टौ दिङ्नामानि ] ।

1.7

श्या/वी । क्षपा/ । श/र्वरी । अक्तु/ः । ऊ/र्म्या । रा/म्या । य/म्या । न/म्या । दो/षा । न/क्ता । त/मः । र/जः । अ/सिक्नी । प/यस्वती । त/मस्वती । घृता/ची । शि/रिणा । मो/की । शो/की । ऊ/धः । प/यः । हिमा/ । वस्वा^ इति रात्रेः [ वस्वी इति त्रयोविंसती रात्रिनामानि ] ।

1.8

विभाव/री । सून/री । भा/स्वती । ओ/दती । चित्रा/मघा । अ/र्जुनी । वाजि/नी । वाजि/नीवती । सुम्नाव/री । अहना/ । द्योतना/ । श्वेत्या/ । अ/रुषी । सून/ृता । सून/ृतावती । सून/ृतावरी इति उषसः [ सूनृतावरी इति षोडश उषोनामानि ] ।

1.9

व/स्तोः । द्युः । भानु/ः । वासर/म् । स्व/सराणि । घ्रंस/ः । घर्म/ः । घृण/ः । दि/नम् । दि/वा । दिवे/दिवे । द्यविद्यवि इति अह्नः । [ द्यविद्यवि इति द्वादश अहर्नामानि ] ।

1.10

अ/द्रिः । ग्रा/वा । गोत्र/ः । वल/ः । अ/श्नः । पुरुभो/जाः । वलिशान/ः । अ/श्मा । प/र्वतः । गिरि/ः । व्रज/ः । चरु/ः । वराह/ः । श/ंबरह् । रौहिण/ः । रैवत/ः । फलिग/ः । उ/परः । उ/पलः । चमस/ः । अ/हिः । अभ्र/म् । वलाहक/ः । मे/घः । द/ृतिः । ओदन/ः । व/ृषन्धिः । वृत्र/ः । अ/सुरः । कोशः इति मेघानाम् [कोशः इति त्रिंशत् मेघनामानि ] ।

1.11

श्लो/कः । धा/रा । इ/ळा । ग/उः । गौर/ी । गा/न्धर्वी । गभीरा/ । गम्भीरा/ । मन्द्रा/ । मन्द्रा/जनी । वा/शी । वा/णी । वा/णीची । वाण/ः । पवि/ः । भा/रती । धम/निः । नाळ/ीः । मे/ना । मेळि/ः । सूर्या/ । स/रस्वती । निवि/त् । स्वा/हा । वग्नु/ः । उपब्दि/ः । मायु/ः । काकु/त् । जिह्वा/ । घो/षः । स्व/रः । श/ब्दः । स्वन/ः । /ऋक् । हो/त्रा । ग/ीः । गा/था । गण/ः । धे/ना । ग्ना/ः । विपा/ । नना/ । क/शा । धिष/णा । न/उः । अक्ष/रम् । मह/ी । अ/दितिः । श/ची । वा/क् । अनुष्टु/प् । धेनु/ः । वल्गु/ः । गल्दा/ । स/रः । सुपर्ण/ी । बेकुरा इति वाचः [बेकुरा इति सप्तपंचाशत् वाङ्नामानि ] ।

1.12

अ/र्णः । क्षो/दः । क्ष/द्म । न/भः । अ/म्भः । क/बन्धम् । सलिल/म् । वा/ः । व/नम् । घृत/म् । म/धु । पु/रीषम् । पि/प्पलम् । क्षीर/म् । विष/म् । रे/तः । क/शः । ज/न्म । ब/ृबूकम् । बुस/म् । तु/ग्र्या । बुर्बुर/म् । सुक्षे/म । धरु/णम् । सु/रा । अररि/न्दानि । ध्वस्मन्व/त् । जामि/ । आ/युधानि । क्ष/पः । अ/हिः । अक्ष/रम् । स्रो/तः । त/ृप्तिः । र/सः । उदक/म् । प/यः । स/रः । भेषज/म् । स/हः । श/वः । य/हः । ओ/जः । सुख/म् । क्षत्र/म् । आ/वयाः । शु/भम् । यादु/ः । भूत/म् । भु/वनम् । भविष्य/त् । आ/पः । मह/त् । व्यो^म । य/शः । म/हः । स/र्णीकम् । स्व/ृतीकम् । सतीन/म् । ग/हनम् । गभीर/म् । गम्भ/रम् । ईम् । अ/न्नम् । हवि/ः । स/द्म । स/दनम् । ऋत/म् । यो/निः । ऋत/स्य यो/निः । सत्य/म् । नीर/म् । रयि/ः । स/त् । पूर्ण/म् । स/र्वम् । अ/क्षितम् । बर्हि/ः । ना/म । सर्पि/ः । अप/ः । पवि/त्रम् । अम/ृतम् । इ/न्दुः । हेम/ । स्व^ः । स/र्गाः । श/म्बरम् । अ/भ्वम् । व/पुः । अ/म्बु । तो/यम् । तू/यम् । क/ृपीटम् । शुक्र/म् । ते/जः । स्वधा/ । वा/रि । जल/म् । जलाष/म् । इदम् इति उदकस्य [इदम् इति एकशतम् उदकनामानि ] ।

1.13

अव/नयः । यव्या/ः । खा/ः । सीरा/ः । स्रोत्या/ः । एन्व^ः । धु/नयः । रुजा/नाः । वक्ष/णाः । खा/दः अर्णाः ^ण्ᳲ ५।४५।२ फदपाठ हस् अस् चोम्पोउन्द् । रो/धचक्राः । हरि/तः । सरि/तः । अग्रु/वः । नभन्व^ः । वध्व^ः । हि/रण्यवर्णाः । रोहि/तः । सस्रु/तः । अ/र्णाः । सि/न्धवः । कुल्या/ः । वर्य^ः । उर्व्य^ः । इ/रावत्यः । पा/र्वत्यः । स्र/वन्त्यः । ऊ/र्जस्वत्यः । प/यस्वत्यः । त/रस्वत्यः । स/रस्वत्यः । ह/रस्वत्यः । रो/धस्वत्यः । भा/स्वत्यः । अजिरा/ः । मात/रः । नद्यः इति नदीनाम् [नद्यः इति सप्तत्रिंशत् नदीनामानि ] ।

1.14

अ/त्यः । ह/यः । अ/र्वा । वाज/ी । स/प्तिः । व/ह्निः । दधिक्रा/ः । दधिक्रा/वा । ए/तग्वः । ए/तशः । पैद्व/ः । दौर्गह/ः । औच्चैश्रवस/ः । ता/र्क्ष्यः । आशु/ः । ब्रध्न/ः । अरुष/ः । मा/ंश्चत्वः । अव्यथ/यः । श्येना/सः । सुपर्णा/ः । पतङ्गा/ः । न/रः । ह्वार्या/णाम् । हंसा/सः । अश्वाः इति अश्वानाम् [अश्वाः इति षड्विंशतिः अश्वनामानि ] ।

1.15

ह/री इ/न्द्रस्य । रो/हितः अग्ने/ः । हरि/तः आदित्य/स्य । रा/सभावश्वि/नोः । अजा/ः पूष्ण/ः । प/ृषत्यः मरु/ताम् । अ/रुण्यः गा/वः उष/साम् । श्यावा/ः सवितु/ः । विश्व/रूपाः बृहस्प/तेः । नियुतः वायोः इति [ दश ] आदिष्टोपयोजनानि ।

1.16

भ्रा/जते । भ्रा/शते । भ्रा/श्यति । दीद/यति । शो/चति । म/न्दते । भ/न्दते । रो/चते । ज्यो/तते । द्यो/तते । द्युमत् इति [ एकादश ] ज्वलतिकर्माणः ।

1.17

जम/त् । कल्मलीकि/नम् । जञ्जणाभ/वन् । मल्मलाभ/वन् । अर्चि/ः । शोचि/ः । त/पः । ते/जः । ह/रः । ह/ृणिः । शृङ्गाणि शृङ्गाणि इति ज्वलतः [शृङ्गाणि इति एकादश ज्वलतः नामधेयानि ] । इति निघण्टौ प्रथमः अध्यायः । [ गौः हेम अम्बरम् स्वः खेदयः आताः श्यावी विभावरी वस्तोः अद्रिः श्लोकः अर्णः अवनयः अत्यः हरी इन्द्रस्य भ्राजते जमत् इति सप्तदश । ]

2.1

अथ द्वितीयः अध्यायः । अ/पः । अ/प्नः । द/ंसः । वे/षः । वे/पः । विष्ट्व/ी । व्रत/म् । क/र्वरम् । करु/णम् । श/क्म । क्र/तुः । क/रणानि । क/रांसि । क/रिक्रत् । क/रन्ती । चक्र/त् । क/र्त्वम् । क/र्तोः । कर्तव/इ । कृत्व/ी । ध/ीः । श/ची । श/मी । शि/मी । श/क्तिः । शिल्पम् इति कर्मणः [ शिल्पम् इति षड्विंशतिः कर्मनामानि ] ।

2.2

तु/क् । तोक/म् । त/नयः । तो/क्म । त/क्म । शे/षः । अ/प्नः । ग/यः । जा/ः । अ/पत्यम् । यहु/ः । सूनु/ः । न/पात् । प्रजा/ । वीजम् इति अपत्यस्य [ वीजम् इति पञ्चदश अपत्यनामानि ] ।

2.3

मनुष्या^ः । न/रः । धवा/ः । जन्त/वः । वि/शः । क्षित/यः । कृष्ट/यः । चर्षण/यः । न/हुषः । ह/रयः । म/र्याः । म/र्त्याः । म/र्ताः । व्रा/ताः । तुर्व/शाः । द्रुह्य/वः । आय/वः । य/दवः । अ/नवः । पूर/वः । ज/गतः । तस्थु/षः । प/ञ्चजनाः । विव/स्वन्तः । पृतनाः इति मनुष्याणाम् [ पृतनाः इति पञ्चविंशतिः मनुष्यनामानि ] ।

2.4

आयत/ी । च्य/वाना । अभ/ीशू । अ/प्नवाना । विनङ्गृस/उ । ग/भस्ती । करस्न/उ । बाहू/ । भुरि/जौ । क्षि/पस्ती । श/क्वरी । भरित्रे इति बाह्वोः भरित्रे इति द्वादश बाहुनामानि ] ।

2.5

अग्रु/वः । अ/ण्व्यः । क्षि/पः । व्रि/शः । श/र्याः । रशना/ः । धीत/यः । अथर्य^ः । वि/पः । कक्ष्या^ः । अव/नयः । हरि/तः । स्व/सारः । जाम/यः । स/नाभयः । यो/क्त्राणि । यो/जनानि । धु/रः । शा/खाः । अभ/ीशवः । द/ीधितयः इति अङ्गुलीनाम् [ गभस्तयः इति द्वाविंशतिः अङ्गुलिनामानि ] ।

2.6

व/श्मि । उश्म/सि । वे/ति । वे/नति । वे/सति । वा/ञ्छति । व/ष्टि । वनो/ति । जु/षते । ह/र्यति । आ/ चके । उशि/क् । म/न्यते । छ/न्त्सत् । चाक/नत् । चकमान/ः क/नति । कानिषत् इति [ अष्टादश ] कान्तिकर्माणः ।

2.7

अ/न्धः वा/जः । प/यः । श्र/वः । प/ृक्षः । पितु/ः । सुत/ः । सि/नम् । अ/वः । क्षु/ । धासि/ः । इ/रा । इ/ळा । इ/षम् । ऊ/र्क् । र/सः । स्वधा/ । अर्क/ः । क्ष/द्म । ने/मः । सस/म् । न/मः । आ/युः । सून/ृता । ब्र/ह्म । व/र्चः । कीलाल/म् इति अन्नस्य । [ कीलाल/म् । यशः इति अष्टाविंशतिः अन्ननामानि ] ।

2.8

आ/ वयति । भ/र्वति । ब/भस्ति वे/ति । वे/वेष्टि । अविष्य/न् । ब/प्सति । भस/थः । बब्धा/म् । ह्वयति इति अत्तिकर्माणः । [ ह्वरति इति दश अत्तिकर्माणः ] ।

2.9

ओ/जः । पा/जः । श/वः । तव/ह् । त/रः । त्व/क्षः । श/र्धः । बा/धः । नृम्ण/म् । त/विषी । शु/ष्मम् । शु/ष्णम् । द/क्षः । वीळु/ । च्यौत्न/म् । शूष/म् । स/हः । य/हः । व/धः । व/र्गः । वृज/नम् । व/ृक् । मज्म/ना । प/उंस्यानि । धर्णसि/ः । द्व/विणम् । स्यन्द्रा/सः । शम्बरम् इति बलस्य [ शम्बरम् इति अष्टाविंशतिः बलनामानि ] ।

2.10

मघ/म् । रे/क्णः । रिक्थ/म् । वे/दः । व/रिवः । श्वात्र/म् । र/त्नम् । रयि/ः । क्षत्र/म् । भ/गः । मीळ्हु/म् । ग/यः । द्युम्न/म् । इन्द्रिय/म् । व/सु । राय/ः । रा/धः । भो/जनम् । त/ना । नृम्ण/म् । ब/न्धुः । मेधा/ । य/शः । ब्र/ह्म । द्र/विणम् । श्र/वः । वृत्र/म् । ऋतम् इति धनस्य [ वृतम् इति अष्ताविंशतिः एव धननामानि ] ।

2.11

अ/घ्न्या । उस्रा/ । उस्रि/या । अह/ी । मह/ी । अ/दितिः । इ/ळा । ज/गती । श/क्वरी इति गवाम् [ श/क्वरी इति नव गोनामानि ] ।

2.12

रे/ळते । हे/ळते । भा/मते । भृणीय/ते । भ्रीणा/ति । भ्रे/षति । दो/धति । वनुष्य/ति । क/म्पते । भोजते इति [ दश ] क्रुध्यतिकर्माणः ।

2.13

हे/ळः । ह/रः । ह/ृणिः । त्य/जः । भा/मः । ए/हः । ह्व/रः । त/पुषी । जूर्णि/ः । मन्यु/ः । व्यथिः इति क्रोधस्य [ व्यथिः इति एकादश क्रोधनामानि ] ।

2.14

व/र्तते । अ/यते । लो/टते । लो/ठते । स्य/न्दते । क/सति । स/र्पति । स्य/मति । स्र/वति । स्र/ंसते । अ/वति । श्चो/तति । ध्व/ंसति । वे/नति । मा/र्ष्टि । भुरण्य/ति । श/वति । काल/यति । पेल/यति । क/ण्टति । पि/स्यति । बि/स्यति । मि/स्यति । प्र/वते । प्ल/वते । च्य/वते । क/वते । ग/वते । न/वते । क्षो/दति । न/क्षति । स/क्षति । म्य/क्षति । स/चति । /ऋच्छति । तुरीय/ति । च/तति । अ/तति । गा/ति । इ/यक्षति । स/श्चति । त्स/रति । र/ंहति । य/तते । भ्र/मति । ध्र/जति । र/जति । ल/जति । क्षि/यति । ध/मति । मिना/ति । /ऋण्वति । ऋणो/ति । स्व/रति । सि/सर्ति । वि/षिष्टि । यो/षिष्टि । रिणा/ति । र/ीयते । रे/जति । द/ध्यति । दभ्नो/ति । यु/ध्यति । ध/न्वति । अ/रुषति । आ/र्यति । ड/ीयते । त/कति । द/ीयति । /ईषति । फ/णति । ह/नति । अ/र्दति । म/र्दति । स/र्सृते । न/सते । ह/र्यति । इ/यर्ति । /ईर्ते । /ईङ्खते । ज्र/यति । श्वा/त्रति । ग/न्ति । आ/ गनीगन्ति । ज/ङ्गन्ति । जि/न्वति । ज/सति । ग/मति । ध्र/ति । ध्रा/ति । ध्र/यति । व/हते । रथर्य/ति । जे/हते । ष्व/ःकति । क्षु/म्पति । प्सा/ति । वा/ति । या/ति । इष/ति । द्रा/ति । द्रू/ळति । ए/जति । ज/मति । ज/वति । व/ञ्चति । अ/निति । प/वते । ह/न्ति । से/धति । अ/गन् । अ/जगन् । जि/गाति । प/तति । इ/न्वति । द्र/मति । द्र/वति । वे/ति । ह/यन्तात् । ए/ति । जगायात् । अयुथुः इति द्वाविंशशतम् गतिकर्माणः । (अच्चोर्दिन्ग् तो थे स्होर्तेर् रेचेन्सिओन्)

2.15

नु/ । मक्षु/ । द्रव/त् । ओष/म् । जीरा/ः । जूर्णि/ः । शूर्ता/ः । शूघना/सः । श/ीभम् । तृषु/ । तू/यम् । तू/र्णिः । अजिर/म् । भुरण्यु/ः । शु/ । आशु/ । प्राशु/ः । तू/तुजिः । तू/तुजानः । तुज्य/मानासः । अ/ज्राः । साचीवि/त् । द्युग/त् । ताज/त् । तर/णिः । वातरंहाः इति क्षिप्रस्य [ वातरंहाः इति षड्विंशतिः क्षिप्रनामानि ] ।

2.16

तळि/त् । आसा/त् । अ/म्बरम् । तुर्व/शे । अस्तमीके/ । आके/ । उपाके/ । अर्वाके/ । अ/न्तमानाम् । अवमे/ । उपमे१ इति अन्तिकस्य [उपमे इति एकादश अन्तिकनामानि ] ।

2.17

र/णः । वि/वाक् । विखाद/ः । नदनु/ः । भ/रे । आक्रन्दे/ । आहवे/ । आज/उ । पृतना/ज्यम् । अभ/ीके । समीके/ । ममसत्य/म् । नेम/धिता । स/ङ्काः । स/मितिः । स/मनम् । मीळ्हे/ । प/ृतनाः । स्प/ृधः । म/ृधः । पृत्सु/ । सम/त्सु । समर्ये/ । सम/रणे । समोहे/ । समिथे/ । संख्ये/ । सङ्गे/ । संयुगे/ । सङ्गथे/ । सङ्गमे/ । वृत्रतू/र्ये । पृक्षे/ । आण/उ । शू/रसातौ । वा/जसातौ । समनीके/ । ख/ले । ख/जे । प/उंस्ये । महाधने/ । वा/जे । अ/ज्म । स/द्म । संय/त् । संवतः इति संग्रामस्य [ संवतः इति षट्चत्वारिंशत् सङ्ग्रामनामानि ] ।

2.18

इ/न्वति । न/क्षति । आक्षाण/ः । आ/नट् । आ/ष्ट । आपान/ः । अ/शत् । न/शत् । आनशे/ । अश्नुते इति [ दश ] व्याप्तिकर्माणः ।

2.19

दभ्नो/ति । श्न/थति । ध्व/रति । धू/र्वति । वृण/क्ति । वृश्च/ति । कृण्व/ति । कृन्त/ति । श्व/सिति । न/भते । अर्द/यति । स्तृणा/ति । स्नेह/यति । यात/यति । स्फुर/ति । स्फुल/ति । नि/वपन्तु । अ/वतिरति । वि/यातः । आ/तिरत् । तळि/त् । आ^खण्डल । द्रूणा/ति । रम्णा/ति । शृणा/ति । शम्ना/ति । तृणे/ळ्हि । ताळ्हि/ । नि/तोशते । नि/बर्हयति । मिना/ति । मिनो/ति । धमति इति वधकर्माणः [धमति इति त्रयस्त्रिंशत् वधकर्माणह् ] ।

2.20

दिद्यु/त् । नेमि/ः । हेति/ः । न/मः । पवि/ः । सृक/ः । व/धः । व/ज्रः । अर्क/ः । कु/त्सः । कु/लिशः । तुञ्ज/ः । तिग्म/ः । मेनि/ः । स्व/धितिः । सा/यकः । परशुः इति वज्रस्य [परशुः इति अष्टादश वज्रनामानि ] ।

2.21

इरज्य/ति । प/त्यते । क्ष/यति । राजति इति [ चत्वारः ] ऐश्वर्यकर्माणः ।

2.22

रा/ष्ट्री । अर्य/ः । नियु/त्वान् । इनः इनः इति ईश्वरस्य [ इनः इनः चत्वारि ईश्वरनामानि ] । इति निघण्टौ द्वितीयः अध्यायः । ञ् अद्द्स् थे ऋोल्लोटिन्ग्:

3.1

अथ तृतीयः अध्यायः । उरु/ । तुवि/ । पुरु/ । भू/रि । श/श्वत् । वि/श्वम् । प/रीणसा । व्यानशि/ः । शत/म् । सह/स्रम् । सलिल/म् । कुवित् इति बहोः [ कुवित् इति द्वादश बहुनामानि ] ।

3.2

ऋह/न् । ह्रस्व/ः । निघ/ृष्वः । मायुक/ः । प्रतिष्ठा/ । कृधु/ । वम्रक/ः । दभ्र/म् । अर्भक/ः । क्षुल्लक/ः । अल्पकम् इति ह्रस्वस्य [ अल्पः इति एकादश ह्रस्वनामानि ] ।

3.3

मह/त् । ब्रध्न/ः । ऋष्व/ः । बृह/त् । उक्षित/ः । तव/सः । तविष/ः । महिष/ः । अ/भ्वः । ऋभुक्षा/ः । उक्षा/ । वि/हायाः । यह्व/ः । वव/क्षिथ । वि/वक्षसे । अम्भृण/ः । मा/हिनः । गभीर/ः । ककुह/ः । रभस/ः । व्रा/धन् । विरप्श/ी । अ/द्भुतम् । ब/ंहिष्ठः । बर्हिषि इति महतः [ बर्हिषत् इति पञ्चविंशतिः महन्नामानि ] ।

3.4

ग/यः । क/ृदरः । ग/र्तः । हर्म्य/म् । अ/स्तम् । पस्त्य^म् । दुरोणे/ । नीळ/म् । दु/र्याः । स्व/सराणि । अमा/ । द/मे । क/ृत्तिः । यो/निः । स/द्म । शरण/म् । व/रूथम् । छर्दि/ः । छदि/ः । धाया/ । श/र्म । अज्म इति गृहाणाम् [ अज्म इति द्वाविंशतिः गृहनामानि ] ।

3.5

इरज्य/ति । विधे/म । सपर्य/ति । नमस्य/ति । दुवस्य/ति । ऋध्नो/ति । ऋण/द्धि । ऋच्छ/ति । स/पति । विवासति इति [ दश ] परिचरणकर्माणः ।

3.6

शिम्बा/ता । शत/रा । शा/तपन्ता । शिल्गु/ः । स्यूमक/म् । शे/वृधम् । म/यः । सु/ग्म्यम् । सुदि/नम् । शूष/म् । शुन/म् । शग्म/म् । भेषज/म् । जलाष/म् । स्योन/म् । सुम्न/म् । शे/वम् । शिव/म् । श/म् । कत् इति सुखस्य [ कम् इति विंशतिः सुखनामानि ] ।

3.7

निर्णि/क् । वव्रि/ः । व/र्पः । व/पुः । अम/तिः । अ/प्सः । प्सु/ः । अ/प्नः । पिष्ट/म् । पे/शः । क/ृशनम् । मरु/त् । अ/र्जुनम् । ताम्र/म् । अरुष/म् । शष्यम् इति रूपस्य [ शिल्पम् इति षोडश रूपनामानि ] ।

3.8

अस्रेमा/ । अ/नेमा । अ/नेद्यः । अनवद्य/ः । अ/नभिशस्त्य/ः । उक्थ्य^ः । सुनीथ/ः । पा/कः । वाम/ः । वयुनम् इति प्रशस्यस्य [ वयुनम् इति दश प्रशस्यनामानि ] ।

3.9

केतु/ः । के/तः । चे/तः । चित्त/म् । क्र/तुः । अ/सुः । ध/ीः । श/ची । माया/ । वयु/नम् । अभिख्या इति प्रज्ञायाः [ अभिख्या इति एकादश प्रज्ञानामानि ] ।

3.10

ब/ट् । श्र/त् । सत्रा/ । अद्धा/ । इत्था/ । ऋतम् इति सत्यस्य [ ऋतम् इति षट् सत्यनामानि ] ।

3.11

चि/क्यत् । चाक/नत् । अ/चक्ष्म । च/ष्ते । वि/ चष्ते । वि/चर्षणिः । विश्व/चर्षणिः । अवचाकशत् इति [ अष्टौ ] पश्यतिकर्माणः ।

3.12

हि/कम् । नु/कम् । सु/कम् । आहि/कम् । आ/कीम् । न/किः । मा/किः । न/कीम् । आकृतम् इति आमिश्राणि [ आकृतम् इति नव उत्तराणि पदानि सर्वपदसमाम्नानाय ] ।

3.13

इद/म् इव । इद/म् यथा । अग्नि/ः न ये/२ । चतु/रः चित् द/दमानात् । ब्राह्मणा/ः व्रतचारि/णः । वृक्ष/स्य नु/ ते पुरुहूत वया/ः । जार/ः आ/ भ/गम्३ । मेष/ः भूतः अभि/ य/न् अ/यः४ । त/द्रूपः । त/द्वर्णह् । तद्व/त् । त/था इति उपमाः ।

3.14

अ/र्चति । गा/यति । रे/भति । स्तो/भति । गूर्ध/यति । गृणा/ति । ज/रते । ह्व/यते । न/दति । पृच्छ/ति । रिह/ति । ध/मति । कृपाय/ति । कृपण्य/ति । पनस्य/ति । पनाय/ते । वल्गूय/ति । म/न्दते । भ/न्दते । छ/न्दति । छद/यते । शशमान/ः । रञ्ज/यति । रज/यति । श/ंसति । स्त/उति । य/उति । र/उति । न/उति । भ/नति । पणाय/ति । प/णते । स/पति । पपृक्षा/ः । मह/यति । वाज/यति । पूज/यति । म/न्यते । म/दति । र/सति । स्व/रति । वे/नति । मन्द्र/यते । जल्पति इति चतुश्चत्वारिंशत् अर्चतिकर्माणः । आच्चोर्दिन्ग् तो थे ओथेर् (इ।ए। स्होर्तेर्) रेचेन्सिओन् थे लिस्त् ओृ टोर्द्स् ऋरोम् भन्दते ओन्टर्द् इस् थे ऋोल्लोटिन्ग्:

3.15

वि/प्रः । वि/ग्रः । ग/ृत्सः । ध/ीरः । वेन/ः । वेधा/ः । क/ण्वः । ऋभु/ः । न/वेदाः । कवि/ः । मनीष/ी । मन्धाता/ । विधाता/ । विप/ः । मनश्चि/त् । विपश्चि/त् । विपन्य/वः । आकेनिप/ः । उशि/जः । कीस्ता/सः । अद्धात/यः । मत/यः । मतु/थाः । मेधाविनः इति मेधाविनाम् [ वाघतः इति चतुर्विंशतिः मेधाविनामानि ] ।

3.16

रेभ/ः । जरिता/ । कारु/ः । नद/ः । स्तामु/ः । कीरि/ः । ग/उः । सूरि/ः । नाद/ः । छ/न्दः । स्तु/प् । रुद्र/ः । कृपण्युः इति त्रयोदश स्तोतृनामानि ( रेभः । जरिता । कारुः । कीरिः । तामुः । सूरिः । रुद्रः । नदः । नादः । छन्दः । स्तुत् । गौः । कृपण्युः इति स्तोतॄणाम् ) ।

3.17

यज्ञ/ः । वेन/ः । अध्वर/ः । मे/धः । विद/थः । ना/र्यः । स/वनम् । हो/त्रा । इष्टि/ः । देव/ताता । मख/ः । वि/ष्णुः । इ/न्दुः । प्रजा/पतिः । घर्मः इति यज्ञस्य [ घर्मः इति पञ्चदश यज्ञनामानि ] ।

3.18

भरता/ः । कुर/वः । वाघ/तः । वृक्त/बर्हिषः । यत/स्रुचः । मरु/तः । सबा/धः । देवयवः इति ऋत्विजाम् [ देवयवः इति अष्टौ ऋत्विङ्नामानि ] ।

3.19

/ईमहे । या/मि । म/न्महे । दद्धि/ । शग्धि/ । पूर्धि/ । मि/मिढ्ढि५ । मिमीहि/ । रि/रिढ्ढि । रिरीहि/ । प/ीपरत् । यन्ता/रः । यन्धि/ । इषुध्य/ति । म/देमहि । म/नामहे । मायते इति [सप्तदश ] याच्ञाकर्माणः ।

3.20

दा/ति । दा/शति । दा/सति । रा/ति । रा/सति । पृण/क्षि । पृणा/ति । शि/क्षति । तु/ञ्जति । मंहते इति [ दश ] दानकर्माणः ।

3.21

प/रि स्व्रव । प/वस्व । अभ्य^र्ष । आशिषः इति [ चत्वारः ] अध्येषणाकर्माणः ।

3.22

स्व/पिति सस्ति इति द्वौ स्वपितिकर्माणौ ।

3.23

कू/पः । का/तुः । क/र्तः । वव्र/ः । काट/ः । खात/ः । अवत/ः । क्रि/विः । सू/दः । उ/त्सः । ऋश्यदा/त् । कारोतरा/त् । कुशय/ः । केवटः । इति कूपस्य [ केवटः इति चतुर्दश कूपनामानि ] ।

3.24

तृपु/ः । त/क्वा । रि/भ्वा । रिपु/ः । रि/क्वा । रि/हायाः । तायु/ः । त/स्करः । वनर्गु/ः । हुरश्चि/त् । मुषीवा/न् । मलिम्लुच/ः । अघ/शंसः । वृकः । इति स्तेनस्य [ वृकः इति चतुर्दश एव स्तेननामानि ] ।

3.25

निण्य/म् । सस्व/ः । सनुत/ः । हि/रुक् । प्रत/ीच्यम् । अपीच्यम् इति [ षट् ] निर्णीतान्तर्हितनामधेयानि ।

3.26

आके/ । पराके/ । पराच/इः । आरे/ । परावतः इति दूरस्य [ परावतः इति पञ्च दूरनामानि ] ।

3.27

प्रत्न/म् । प्रदि/वः । प्र/वयाः । स/नेमि । पूर्व्य/म् । अह्नाय इति पुराणस्य [ अह्नाय इति षट् पुराणनामानि ] ।

3.28

न/वम् । नू/त्नम् । नू/तनम् । न/व्यम् । इदा/ । इदानीम् इति नवस्य [ इदानीम् इति षट् एव नवनामानि ] ।

3.29

प्रपित्वे/ । अभ/ीके । दभ्र/म् । अर्भक/म् । तिर/ः । सत/ः । त्वः । ने/मः । /ऋक्षाः । स्त/ृभिः । वभ्र/ीभिः । उपजि/ह्विका । ऊ/र्दरम् । क/ृदरम् । रम्भ/ः । पि/नाकम् । मे/ना । ग्ना/ः । शे/पः । वैतस/ः । अया/ । एना/ । सि/षक्तु । स/चते । भ्य/सते । रेजते इति द्विशः [ रेजते इति षड्विंशतिः द्विशः उत्तराणि नामानि ] ।

3.30

स्वधे/ । पु/रन्धी । धिष/णे । रो/दसी । क्षोण/ी । अ/म्भसी । न/भसी । र/जसी । स/दसी । स/द्मनी । घृत/वती । बहुले/ । गभीरे/ । गम्भीरे/ । ओण्य^उ । चम्व^उ । पार्श्व/उ । मह/ी । उर्व/ी । पृथ्व/ी । अ/दिती । अह/ी । दूरे/ अन्ते । अपारे अपारे इति द्यावापृथिव्योः [ अपारे अपारे इति चतुर्विंशतिः द्यावापृथिवीनामधेयानि नामधेयानि ] । इति निघण्टौ तृतीयः अध्यायः । ं१, ं४, छ्१, छ्२, छ्३, श्, ठ्४ अद्देद् थे ऋोल्लोटिन्ग् सुम्मर्य्:

4.1

अथ चतुर्थः अध्यायः । जहा/ । निधा/ । शि/ताम । मेह/ना । द/मूनाः । मू/षः । इषिरे/ण । कुरुत/न । जठ/रे । ति/तौ । शि/प्रे । मध्या/ । मन्दू/ । ईर्मा/न्तासः । का/यमानः । लोध/म् । शीर/म् । विद्रधे/ । द्रुपदे/ । तु/ग्वनि । न/ंसन्ते । नसन्त । आहन/सः । अद्मस/त् । इष्मि/णः । वा/हः । प/रितक्म्या । सुविते/ । द/यते । नू/चित् । नू/च । दाव/ने । अ/कूपारस्य । शि/शीते । सुतु/कः । सुप्रा/यणाः । अ/प्रायुवः । च्य/वनः । र/जः । ह/रः । जुहुरे/ । व्य/न्तः । क्राणा/ः । वा/शी । वि/षुणः । जामि/ः । पिता/ । शंयो/ः । अ/दितिः । एरिरे/ । ज/सुरिः । ज/रते । मन्दि/ने । ग/उः । गातु/ः । दंस/यः । तूताव । च/यसे । वि/युते । /ऋधक् । अस्या/ः । अस्य [ अस्य इति द्विषष्टिः पदानि ] ।

4.2

स/स्निम् । वा/हिष्ठः । दूत/ः । वावशान/ः । वा/र्यम् । अ/न्धः । अ/सश्चन्ती । वनुष्य/ति । तरुष्य/ति । भन्द/नाः । आहनः । नद/ः । सो/मः अक्षाः६ । श्वात्र/म् । ऊति/ः । हा/समाने । पड्भि/ः । सस/म् । द्विता/ । व्रा/ः । वराह/ः । स्व/सराणि । श/र्याः । अर्क/ः । पवि/ः । व/क्षः । ध/न्व । सि/नम् । इत्था/ । स/चा । चित् । आ/ । द्युम्न/म् । पवि/त्रम् । तोद/ः । स्व/ञ्चाः । शिपिविष्ट/ः । वि/ष्णुः । आ/घृणिः । पृथुज्र/याः । अथर्यु/म् । काणुका/ । अ/ध्रिगुः । आङ्गूष/ः । आ/पान्तमन्युः । श्मशा/ । उर्व/शी । वयु/नम् । वा/जपस्त्यम् । वा/जगन्ध्यम् । ग/ध्यम् । ग/धिता । क/उरयाणः । त/उरयाणः । अ/ह्रयाणः । ह/रयाणः । आरित/ः । व्रन्द/ी । निष्षप/ी । तू/र्णाशम् । क्षु/म्पम् । निचुम्पुण/ः । प/दिम् । पादु/ः । व/ृकः । जोषवाक/म् । क/ृत्तिः । श्वघ्न/ी । समस्य । कु/टस्य । चर्षणि/ः । श/म्बः । के/पयः । तूतुमा/कृषे । अ/ंसत्रम् । काकु/दम् । ब/ीरिटे । अ/च्छ । प/रि । ईम् । सीम् । एनम् । एनाम् सृणिः [सृणिः इति चतुरुत्तरम् अशतीतिः पदानि ।

4.3

आशुशुक्ष/णिः । आ/शाभ्यः । काशि/ः । कु/णारुम् । अलातृण/ः । सललू/कम् । कत्पय/म् । विस्रु/हः । वीरु/धः । नक्षद्दाभ/म् । अ/स्कृधोयुः । निशृम्भा/ः । बृब/दुक्थम् । ऋदूद/रः । ऋदूपे/ । पुलुका/मः । अ/सिन्वती । कपना/ । भा/ऋजीकः । रुजा/नाः । जूर्णि/ः । ओम/ना । उपलप्रक्षि/णी । उप/सि । प्रकलवि/त् । अभ्यर्धय/ज्वा । /ईक्षे । क्षोण/स्य । अस्मे/ । पा/थः । स/वीमनि । सप्र/थाः । विद/थानि । श्रा/यन्तः । आश/ीः । अ/जीगः । अ/मूरः । शशमान/ः । देव/ः देवा/च्या कृपा/७ । वि/जामातुः । ओ/मासः । सोमा/नम् । अनवाय/म् । किमीदि/ने । अ/मवान् । अ/मीवा । दुरित/म् । अ/प्वा । अम/तिः । श्रुष्ट/ी । पु/रन्धिः । रु/शत् । रिशा/दसः । सुद/त्रः । आनुष/क् । तुर्व/णिः । गि/र्वणसे । असू/र्त्ते सू/र्त्ते । अ/म्यक् । याद/ृश्मिन् । जारया/यि । अग्रिया/ । च/नः । पचता/ । शुरु/धः । अमिन/ः । ज/ज्झतीः । अ/प्रतिष्कुतः । शा/शदानः । सृप्र/ः । सुशिप्र/ः । शि/प्रे । र/ंसु । द्विब/र्हाः । अक्र/ः । उराण/ः । स्ति/यानाम् । स्तिपा/ः । ज/बारु । ज/रूथम् । कु/लिशाः । तुञ्ज/ः । बर्ह/णा । ततनु/ष्टिम् । इलीबि/शः । कियेधा/ः । भ/ृमिः । विष्पित/ः । तुर/ीपम् । रास्पिन/ः । /ऋञ्जतिः । ऋजुनीत/ी । प्रत/द्वसू । हिनो/त । चोष्कूय/माणः । चोष्कूय/ते । सुम/त् । दि/विष्टिषु । दूत/ः । जि/न्वति । अ/मत्रः । /ऋचीषमः । अ/नर्शरातिम् । अनर्वा/ । अ/सामि । ग/ल्दया । ज/ळ्हवः । ब/कुरः । बेकना/टान् । अभि/धेतन । अंहुर/ः । बत/ः । बाता/प्यम् । चाक/न् । रथर्य/ति । अ/सक्राम् । आधव/ः । अनवब्रव/ः । सदान्वे । शिरि/म्बिठः । पराशर/ः । क्रि/विर्दती । क/रूलती । द/नः । शरा/रुः । इदंयु/ः । क/ीकटेषु । बुन्द/ः । वृन्द/म् । कि/ः । उ/ल्बम् । ऋबीसम् ऋबीसम् [ऋबीसम् ऋबीसम् इति त्रयस्त्रिंशच्छतम् पदानि । ] । इति निघण्टौ चतुर्थः अध्यायः । ं१, ं४, छ्१, छ्२, छ्३, छ्४, श्, ठ्४ अद्द् थे ऋोल्लोटिन्ग् सुम्मर्य्:

5.1

अथ पञ्चमः अध्यायः । अग्नि/ः । जात/वेदाः । वैश्वानरः इति त्रीणि पदानि ] ।

5.2

द्रविणोदा/ः । इध्म/ः । तनून/पात् । नराश/ंसः । इळ/ः । बर्हि/ः । द्वा/रः । उषा/सान/क्ता । द/इव्या हो/तारा । तिस्र/ः देव/ीः । त्व/ष्टा । वनस्प/तिः । स्वाहाकृतयः [ इति त्रयोदशपदानि ] ।

5.3

अ/श्वः । शकु/निः । मण्डू/काः । अक्षा/ः । ग्रा/वाणः । नाराशंस/ः । र/थः । दुन्दुभि/ः । इषुधि/ः । हस्तघ्न/ः । अभ/ीशवः । ध/नुः । ज्या/ । इ/षुः । अश्वा/जनी । उलू/खलम् । वृषभ/ः । द्रुघण/ः । पितु/ः । नद्य^ः । आ/पः । ओ/षधयः । रा/त्रिः । अरण्यान/ी । श्रद्धा/ । पृथिव/ी । अ/प्वा । अग्ना/यी । उलू/खलमु/सले । हविर्धा/ने । द्या/वापृथिव/ी । वि/पाट्छुतुद्र/ी । आ/र्त्नी । शुना/स/ीरौ । देव/ी जो/ष्ट्री । देवी ऊर्जाहुती [ इति षट्त्रिंशत् पदानि ] ।

5.4

वायु/ः । व/रुणः । रुद्र/ः । इ/न्द्रः । पर्ज/न्यः । बृहस्प/तिः । ब्र/ह्मणस्प/तिः । क्षे/त्रस्य प/तिः । वास्तोष्प/तिः । वाचस्प/तिः । अपा/ं न/पात् । यम/ः । मित्र/ः । क/ः । स/रस्वान् । विश्व/कर्मा । ता/र्क्ष्यः । मन्यु/ः । दधिक्रा/ः । सविता/ । त्व/ष्टा । वा/तः । अग्नि/ः । वेन/ः । अ/सुनीतिः । ऋत/ः । इ/न्दुः । प्रजा/पतिः । अ/हिः । अ/हिर्बुध्न्य^ः । सुपर्ण/ः । पुरूरवाः [ इति द्वात्रिंशत् पदानि ] ।

5.5

श्येन/ः । सो/मः । चन्द्र/माः । मृत्यु/ः । विश्वा/नरः । धाता/ । विधाता/ । मरु/तः । रुद्रा/ः । ऋभ/वः । अ/ङ्गिरसः । पित/रः । अ/थर्वाणः । भ/ृगवः । आप्त्या/ः । अ/दितिः । सर/मा । स/रस्वती । वा/क् । अ/नुमतिः । राका/ । सिनीवाल/ी । कुहू/ः । यम/ी । उर्व/शी । पृथिव/ी । इन्द्राण/ी । गौर/ी । ग/उः । धेनु/ः । अ/घ्न्या । पथ्या^ । स्वस्ति/ः । उषा/ः । इ/ळा । रोदसी [ इति षट्त्रिंशत् पदानि ] ।

5.6

अश्वि/नौ । उषा/ः । सूर्या/ । वृषाकपा/यी । सरण्यू/ः । त्व/ष्टा । सविता/ । भ/गः । सू/र्यः । पूषा/ । वि/ष्णुः । विश्वा/नरः । व/रुणः । केश/ी । केशि/नः । वृषा/कपिः । यम/ः । अज/ः ए/कपात् । पृथिव/ी । समुद्र/ः । अ/थर्वा । म/नुः । दध्य/ङ् । आदित्या/ः । सप्त//ऋषयः । देवा/ः । वि/श्वेदेवा/ः । साध्या/ः । व/सवः । वाजि/नः । देवपत्न्यः देवपत्न्यः [ इति एकत्रिंशत् पदानि ] । इति निघण्टौ पञ्चमः अध्यायः । ं१, ं४, छ्१, छ्२, छ्३, छ्४, श्, ठ्४ अद्द् थे ऋोल्लोटिन्ग् सुम्मर्य्:

No comments:

Post a Comment