ॐ श्री गुरुभ्यो नमः|| गुरु ब्रह्मा गुरु विष्णु गुरु देवो महेश्वर: | गुरु साक्षात् परब्रह्मा तस्मै श्री गुरवे नमः ||

HTML codes

15 July 2011

kaamasutra _6

वैशिकं-सष्ठाधिकरणम्
6.1
सहायगम्यागम्यचिन्ता गमनकारणं गम्योपावर्तनं
वेश्यानां पुरुषाधिगमे रतिर्वृत्तिश्च सर्गात् ।
वेश्यानां पुरुष^अधिगमे रतिर् वृत्तिश् च सर्गात् ।
रतितः प्रवर्तनं स्वाभाविकं कृत्रिममर्थार्थम् ।
रतितः प्रवर्तनं स्वाभाविकं कृत्रिमम् अर्थ^अर्थम् ।
तदपि स्वाभाविकवद्रूपयेत् ।
तद् अपि स्वाभाविकवद् रूपयेत् ।
कामपरासु हि पुंसां विश्वासयोगात् ।
काम-परासु हि पुंसां विश्वास-योगात् ।
अलुब्धतां च ख्यापयेत्तस्य निदर्शनार्थम् ।
अलुब्धतां च ख्यापयेत् तस्य निदर्शन^अर्थम् ।
न चानुपायेनार्थान्साधयेदायतिसंरक्षणार्थम् ।
न च^अनुपायेन^अर्थान् साधयेद् आयति-संरक्षण^अर्थम् ।
नित्यमलंकारयोगिनी राजमार्गावलोकिनी दृश्यमाना न चातिविवृता तिष्ठेत् ।पण्यसधर्मत्वात् ।।
नित्यम् अलंकार-योगिनी राज-मार्ग^अवलोकिनी दृश्यमाना न च^अतिविवृता तिष्ठेत् । पण्य-सधर्मत्वात् ॥
यैर्नायकमावर्जयेदन्याभ्यश्चावच्छिन्द्यादात्मनश्चानर्थं प्रतिकुर्यादर्थं च साधयेन्न च गम्यैः परिभूयेत तान्सहायान्कुर्यात् ।
यैर् नायकम् आवर्जयेद् अन्याभ्यश् च^अवच्छिन्द्याद् आत्मनश् च^अनर्थं प्रतिकुर्याद् अर्थं च साधयेन् न च गम्यैः परिभूयेत तान् सहायान् कुर्यात् ।
ते त्वारक्षकपुरुषा धर्माधिकरणस्था दैवज्ञा विक्रान्ताः शूराः समानविद्याः कलाग्राहिणः पीठमर्दविटविदूषकमालाकारगन्धिकशौण्डिकरजकनापितभिक्षुकास्ते च ते च कार्ययोगात् ।।
ते त्व् आरक्षक-पुरुषा धर्म^अधिकरणस्था दैवज्ञा विक्रान्ताः शूराः समान-विद्याः कला-ग्राहिणः पीठमर्द-विट-विदूषक-मालाकार-गन्धिक-शौण्डिक-रजक-नापित-भिक्षुकास् ते च ते च कार्य-योगात् ॥
केवलार्थास्त्वमी गम्याः ---स्वतन्त्रः पूर्वे वयसि वर्तमानो वित्तवानपरोक्षवृत्तिरधिकरणवानकृच्छ्राधिगतवित्तः ।संघर्षवान्संततायः सुभगमानी श्लाघनकः षण्डकश्च पुंशब्दार्थी ।समानस्पर्धी स्वभावतस्त्यागी ।राजनि महामात्रे वा सिद्धो दैवप्रमाणो वित्तावमानी गुरूणां शासनातिगः सजातानां लक्ष्यभूतः सवित्त एकपुत्रो लिङ्गी प्रच्छन्नकामः शूरो वैद्यश्चेति ॥
केवल^अर्थास् त्व् अमी गम्याः --- स्वतन्त्रः पूर्वे वयसि वर्तमानो वित्तवान् अपरोक्षवृत्तिर् अधिकरणवान् अकृच्छ्र^अधिगत-वित्तः । संघर्षवान् संततायः सुभग-मानी श्लाघनकः षण्डकश् च पुं-शब्द^अर्थी । समान-स्पर्धी स्वभावतस् त्यागी । राजनि महामात्रे वा सिद्धो दैव-प्रमाणो वित्त^अवमानी गुरूणां शासन^अतिगः सजातानां लक्ष्य-भूतः सवित्त एक-पुत्रो लिङ्गी प्रच्छन्न-कामः शूरो वैद्यश् च^इति ॥
प्रीतियशो ऽर्थास्तु गुणतो ऽधिगम्याः ॥
प्रीति-यशो^अर्थास् तु गुणतो +अधिगम्याः ॥
महाकुलीनो विद्धान्सर्वसमयज्ञः कविराख्यानकुशलो वाग्ग्मी प्रगल्भो विविधशिल्पज्ञो वृद्धदर्शी स्थूललक्षो महोत्साहो दृढभक्तिरनसूयकस्त्यागी मित्रवत्सलो घटागोष्ठीप्रेक्षणकसमाजसमस्याक्रीडनशीलो नीरुजो ऽव्यङ्गशरीरः प्राणवानमद्यपो वृषो मैत्रः स्त्रीणां प्रणेता लालयिता च ।न चासां वशगः स्वतन्त्रवृत्तिरनिष्ठुरो ऽनीर्ष्यालुरनवशङ्की चेति नायकगुणाः ॥
महाकुलीनो विद्धान् सर्व-समयज्ञः कविर् आख्यान-कुशलो वाग्ग्मी प्रगल्भो विविध-शिल्पज्ञो वृद्ध-दर्शी स्थूल-लक्षो महा^उत्साहो दृढ-भक्तिर् अनसूयकस् त्यागी मित्र-वत्सलो घटा-गोष्ठी-प्रेक्षणक-समाज-समस्या-क्रीडन-शीलो नीरुजो +अव्यङ्ग-शरीरः प्राण-वान-मद्यपो वृषो मैत्रः स्त्रीणां प्रणेता लालयिता च । न च^आसां वशगः स्वतन्त्र-वृत्तिर् अनिष्ठुरो +अनीर्ष्यालुर् अनवशङ्की च^इति नायक-गुणाः ॥
नायिकायाः पुना रूपयौवनलक्षणमाधुर्य योगिनी गुणेष्वनुरक्ता न तथार्थेषु प्रीतिसंयोगशीला स्थिरमतिरेकजातीया विशेषार्थिनी नित्यमकदर्यवृत्तिर्गोष्ठीकलाप्रिया चेति [नायिकागुणाः ]।।
नायिकायाः पुना रूप-यौवन-लक्षण-माधुर्य योगिनी गुणेष्व् अनुरक्ता न तथा^अर्थेषु प्रीति-संयोग-शीला स्थिरम् अतिरेक-जातीया विशेष^अर्थिनी नित्यम् अकदर्य-वृत्तिर् गोष्ठी-कला-प्रिया च^इति [नायिका-गुणाः] ॥
नायिका पुनर्बुद्धिशीलाचार आर्जवं कृतज्ञता दीर्घदूरदर्शित्वं अविसंवादिता देशकालज्ञता नागरकता दैन्यातिहासपैशुन्यपरिवादक्रोधलोभस्तम्भचापलवर्जनं पूर्वाभिभाषिता कामसूत्रकौशलं तदङ्गविद्यासु चेति साधारणगुणाः ।
नायिका पुनर्-बुद्धि-शील^आचार आर्जवं कृतज्ञता दीर्घ-दूर-दर्शित्वं अविसंवादिता देश-काल-ज्ञता नागरकता दैन्य^अतिहास-पैशुन्य-परिवाद-क्रोध-लोभ-स्तम्भ-चापल-वर्जनं पूर्व^अभिभाषिता कामसूत्र-कौशलं तद्-अङ्ग-विद्यासु च^इति साधारण-गुणाः ।
गुणविपर्यये दोषाः ॥
गुण-विपर्यये दोषाः ॥
क्षयी रोगी कृमिशकृद्वायसास्यः प्रियकलत्रः परुषवाक्कदर्यो निर्घृणो गुरुजनपरित्यक्तः स्तेनो दम्भशीलो मूलकर्मणि प्रसक्तो मानापमानयोरनपेक्षी द्वेष्यैरप्यर्थहार्यो विलज्ज इत्यगम्याः ॥
क्षयी रोगी कृमि-शकृद्-वायसास्यः प्रिय-कलत्रः परुष-वाक्-कदर्यो निर्घृणो गुरुजन-परित्यक्तः स्तेनो दम्भ-शीलो मूल-कर्मणि प्रसक्तो मान^अपमानयोर् अनपेक्षी द्वेष्यैर् अप्य् अर्थ-हार्यो विलज्ज इत्य् अगम्याः ॥
रागो भयमर्थः संघर्षो वैरनिर्यातनं जिज्ञासा पक्षः खेदो घर्मो यशो ऽनुकम्पा सुहृद्वाक्यं ह्रीः प्रियसादृश्यं धन्यता रागापनयः साजात्यं साहवेश्यं सातत्यमायतिश्च गमनकारणानि भवन्तीत्याचार्याः ।
रागो भयम् अर्थः संघर्षो वैर-निर्यातनं जिज्ञासा पक्षः खेदो घर्मो यशो +अनुकम्पा सुहृद्-वाक्यं ह्रीः प्रिय-सादृश्यं धन्यता राग^अपनयः साजात्यं साहवेश्यं सातत्यम् आयतिश् च गमन-कारणानि भवन्ति^इत्य्-आचार्याः ।
अर्थो ऽनर्थप्रतीघातः प्रीतिश्चेति वात्स्यायनः ।
अर्थो +अनर्थ-प्रतीघातः प्रीतिश् च^इति वात्स्यायनः ।
अर्थस्तु प्रीत्या न बाधितः ।अस्य प्राधान्यात् ।
अर्थस् तु प्रीत्या न बाधितः । अस्य प्राधान्यात् ।
भयादिषु तु गुरुलाघवं परीक्ष्यमिति सहायगम्यागम्य (गमन )कारणचिन्ता ॥
भय^आदिषु तु गुरु-लाघवं परीक्ष्यम् इति सहाय-गम्य^अगम्य(गमन)कारण-चिन्ता ॥
उपमन्त्रितापि गम्येन सहसा न प्रतिजानीयात् ।पुरुषाणां सुलभावमानित्वात् ।
उपमन्त्रिता^अपि गम्येन सहसा न प्रतिजानीयात् । पुरुषाणां सुलभ^अवमानित्वात् ।
भावजिज्ञासार्थं प्रैचारकमुखान्संवाहकगायनवैहासिकान्गम्ये तद्भक्तान्वा प्रणिदध्यात् ।
भाव-जिज्ञासा^अर्थं प्रैचारक-मुखान् संवाहक-गायन-वैहासिकान् गम्ये तद्भक्तान् वा प्रणिदध्यात् ।
तदभावे पीठमर्दादीन् ।तेभ्यो नायकस्य शौचाशौचं रागापरागौ सक्तासक्तां दानादाने च विद्यात् ।
तद्-अभावे पीठमर्द^आदीन् । तेभ्यो नायकस्य शौच^अशौचं राग^अपरागौ सक्त^असक्तां दान^अदाने च विद्यात् ।
संभावितेन च सह विटपुरोगां प्रीतिं योजयेत् ।।
संभावितेन च सह विट-पुरोगां प्रीतिं योजयेत् ॥
लावककुक्कुटमेषयुद्धशुकशारिकाप्रलापनप्रेक्षणककलाव्यपदेशेन पीठमर्दो नायकं तस्या उदवसितमानयेत् ।
लावक-कुक्कुट-मेष-युद्ध-शुक-शारिका-प्रलापन-प्रेक्षणक-कला-व्यपदेशेन पीठमर्दो नायकं तस्या उदवसितम् आनयेत् ।
तां वा तस्य ।
तां वा तस्य ।
आगतस्य प्रीतिकौतुकजननं किं चिद्द्रव्यजातं स्वयमिदमसाधारणोपभोग्यमिति प्रीतिदायं दद्यात् ।
आगतस्य प्रीति-कौतुक-जननं किं चिद् द्रव्य-जातं स्वयम् इदम् असाधारण^उपभोग्यम् इति प्रीति-दायं दद्यात् ।
यत्र च रमते तया गोष्ठ्यैनमुपचारैश्च रञ्जयेत् ।।
यत्र च रमते तया गोष्ठ्य^एनम् उपचारैश् च रञ्जयेत् ॥
गते च सपरिहासप्रलापां सोपायनां परिचारिकामभिक्ष्णं प्रेषयेत् ।
गते च सपरिहास-प्रलापां स^उपायनां परिचारिकाम् अभिक्ष्णं प्रेषयेत् ।
सपीठमर्दायाश्च कारणापदेशेन स्वयं गमनमिति गम्योपावर्तनम् ।।
सपीठमर्दायाश् च कारण^अपदेशेन स्वयं गमनम् इति गम्य^उपावर्तनम् ॥
भवन्ति च^अत्र श्लोकाः ---
ताम्बूलानि स्रजश्चैव संस्कृतं चानुलेपनम् ।
ताम्बूलानि स्रजश् चैव संस्कृतं च^अनुलेपनम् ।
आगतस्याहरेत्प्रीत्या कलागोष्ठीश्च योजयेत् ।।
आगतस्य^आहरेत् प्रीत्या कला-गोष्ठीश् च योजयेत् ॥
द्रव्याणि प्रणये दद्यात्कुर्याच्च परिवर्तनम् ।
द्रव्याणि प्रणये दद्यात् कुर्याच् च परिवर्तनम् ।
संप्रयोगस्य चाकूतं निजेनैव प्रयोजयेत् ।।
संप्रयोगस्य च^अकूतं निजेन^एव प्रयोजयेत् ॥
प्रीतिदायैरुपन्यासैरुपचारैश्च केवलैः ।
प्रीति-दायैर् उपन्यासैर् उपचारैश् च केवलैः ।
गम्येन सह संसृष्टा रञ्जयेत्तं ततः परम् ।।
गम्येन सह संसृष्टा रञ्जयेत् तं ततः परम् ॥
6.2
कान्तानुवृत्तं
संयुक्ता नायकेन तद्रञ्जनार्थमेकचारिणीवृत्तमनुतिष्ठेत् ।
संयुक्ता नायकेन तद्-रञ्जन^अर्थम् एकचारिणी-वृत्तम् अनुतिष्ठेत् ।
रञ्जयेन्न तु सज्जेत सक्तवच्च विचेष्टेतेति संक्षेपोक्तिः ।
रञ्जयेन् न तु सज्जेत सक्तवच् च विचेष्टेत^इति संक्षेप^उक्तिः ।
मातरि च क्रूरशीलायामर्थपरायां चायत्ता स्यात् ।
मातरि च क्रूर-शीलायाम् अर्थपरायां चायत्ता स्यात् ।
तदभावे मातृकायाम् ।
तद्-अभावे मातृकायाम् ।
सा तु गम्येन नातिप्रीयेत ।
सा तु गम्येन न^अतिप्रीयेत ।
प्रसह्य च दुहितरमानयेत् ।
प्रसह्य च दुहितरम् आनयेत् ।
तत्र तु नायिकायाः संततमरतिर्निर्वेदो व्रीडाभयं च ।
तत्र तु नायिकायाः संततम् अरतिर् निर्वेदो व्रीडा-भयं च ।
न त्वेव शासनातिवृत्तिः ।
न त्व् एव शासन^अतिवृत्तिः ।
व्याधिं चैकमनिमित्तमजुगुप्सितमचक्षुर्ग्राह्यमनित्यं च ख्यापयेत् ।
व्याधिं च^एकम् अनिमित्तम् अजुगुप्सितम् अचक्षुर्ग्राह्यम् अनित्यं च ख्यापयेत् ।
सति कारणे तदपदेशं च नायकानभिगमनम् ।
सति कारणे तद्-अपदेशं च नायकान् अभिगमनम् ।
निर्माल्यस्य तु नायिका चेटिकां प्रेषयेत्ताम्बूलस्य च ॥
निर्माल्यस्य तु नायिका चेटिकां प्रेषयेत् ताम्बूलस्य च ॥
व्यवाये तदुपचारेषु विस्मयश्
व्यवाये तद्-उपचारेषु विस्मयश्
चतुःषष्ट्यां शिष्यत्वं
चतुःषष्ट्यां शिष्यत्वं
तदुपदिष्टानां च योगानामभीक्ष्ण्येनानुयोगस्
तद्-उपदिष्टानां च योगानाम् अभीक्ष्ण्येन^अनुयोगस्
तत्सात्म्याद्रहसि वृत्तिर्
तत्-सात्म्याद् रहसि वृत्तिर्
मनोरथानामाख्यानं
मनोरथानाम् आख्यानं
गुह्यानां वैकृतप्रच्छादनं
गुह्यानां वैकृत-प्रच्छादनं
शयने परावृत्तस्यानुपेक्षणम्
शयने परावृत्तस्य^अनुपेक्षणम्
आनुलोम्यं गुह्यस्पर्शने
आनुलोम्यं गुह्य-स्पर्शने
सुप्तस्य चुम्बनमालिङ्गनं च ॥
सुप्तस्य चुम्बनम् आलिङ्गनं च ॥
प्रेक्षणमन्यमनस्कस्य ।राजमार्गे च प्रासादस्थायास्तत्र विदिताया व्रीडाशाठ्यनाशः ।
प्रेक्षणम् अन्य-मनस्कस्य । राज-मार्गे च प्रासादस्थायास् तत्र विदिताया व्रीडा-शाठ्य-नाशः ।
तद्द्वेष्ये द्वेष्यता ।तत्प्रिये प्रियता ।तद्रम्ये रतिः ।तमनु हर्षशोकौ ।स्त्रीषु जिज्ञासा ।कोपश्चादीर्घः ।
तद्-द्वेष्ये द्वेष्यता । तत्-प्रिये प्रियता । तद्-रम्ये रतिः । तम् अनु हर्ष-शोकौ । स्त्रीषु जिज्ञासा । कोपश् च^अदीर्घः ।
स्वकृतेष्वपि नखदशनचिह्नेष्वन्याशङ्का ॥
स्वकृतेष्व् अपि नख-दशन-चिह्नेष्व् अन्या-शङ्का ॥
अनुरागस्यावचनम्
अनुरागस्य^अवचनम्
आकारतस्तु दर्शयेत् ।
आकारतस् तु दर्शयेत् ।
मदस्वप्नव्याधिषु तु निर्वचनम् ।
मद-स्वप्न-व्याधिषु तु निर्वचनम् ।
श्लाघ्यानां नायककर्मणां च ।
श्लाघ्यानां नायक-कर्मणां च ।
तस्मिन्ब्रुवाणे वाक्यार्थग्रहणम् ।तदवधार्य प्रशंसाविषये भाषणम् ।तद्वाक्यस्य चोत्तरेण योजनम् ।भक्तिमांश्चेत् ।
तस्मिन् ब्रुवाणे वाक्य^अर्थ-ग्रहणम् । तद्-अवधार्य प्रशंसा-विषये भाषणम् । तद्-वाक्यस्य च^उत्तरेण योजनम् । भक्तिमांश् चेत् ।
कथास्वनुवृत्तिरन्यत्र सपत्न्याः ।
कथास्व् अनुवृत्तिर् अन्यत्र सपत्न्याः ।
निःश्वासे जृम्भिते स्खलिते पतिते वा तस्य चार्तिमाशंसीत ।
निःश्वासे जृम्भिते स्खलिते पतिते वा तस्य च^आर्तिम् आशंसीत ।
क्षुतव्याहृतविस्मितेषु जीवेत्युदाहरणम् ।
क्षुत-व्याहृत-विस्मितेषु जीव^इत्य् उदाहरणम् ।
दौर्मनस्ये व्याधिदौर्हृदापदेशः ।
दौर्मनस्ये व्याधि-दौर्हृद^अपदेशः ।
गुणतः परस्याकीर्तनम् ।
गुणतः परस्य^आकीर्तनम् ।
न निन्दा समानदोषस्य ।
न निन्दा समान-दोषस्य ।
दत्तस्य धारणम् ।
दत्तस्य धारणम् ।
वृथापराधे तद्व्यसने वालंकारस्याग्रहणमभोजनं च ।
वृथा^अपराधे तद्-व्यसने वा^अलंकारस्य^अग्रहणम् अभोजनं च ।
तद्युक्ताश्च विलापाः ।
तद्-युक्ताश् च विलापाः ।
तेन सह देशमोक्षं रोचयेद्राजनि निष्क्रयं च ।
तेन सह देश-मोक्षं रोचयेद् राजनि निष्क्रयं च ।
सामर्थ्यमायुषस्तदवाप्तौ ।
सामर्थ्यम् आयुषस् तद्-अवाप्तौ ।
तस्यार्थाधिगमे ऽभिप्रेतसिद्धौ शरीरोपचये वा पूर्वसंभाषित इष्टदेवतोपहारः ।
तस्य^अर्थ^अधिगमे +अभिप्रेत-सिद्धौ शरीर^उपचये वा पूर्व-संभाषित इष्ट-देवता^उपहारः ।
नित्यमलंकारयोगः ।परिमितो ऽभ्यवहारः ।
नित्यम् अलंकार-योगः । परिमितो +अभ्यवहारः ।
गीते च नामगोत्रयोर्ग्रहणम् ।ग्लान्यामुरसि ललाटे च करं कुर्वीत ।तत्सुखमुपलभ्य निद्रालाभः ।
गीते च नाम-गोत्रयोर् ग्रहणम् । ग्लान्याम् उरसि ललाटे च करं कुर्वीत । तत्-सुखम् उपलभ्य निद्रा-लाभः ।
उत्सङ्गे चास्योपवेशनं स्वपनं च ।गमनं वियोगे ।
उत्सङ्गे च^अस्य^उपवेशनं स्वपनं च । गमनं वियोगे ।
तस्मात्पुत्रार्थिनी स्यात् ।आयुषो नाधिक्यमिच्छेत् ।।
तस्मात् पुत्र^अर्थिनी स्यात् । आयुषो न^आधिक्यम् इच्छेत् ॥
एतस्याविज्ञातमर्थं रहसि न ब्रूयात् ।
एतस्य^अविज्ञातम् अर्थं रहसि न ब्रूयात् ।
व्रतमुपवासं चास्य निर्वर्तयेत्मयि दोष इति ।अशक्ये स्वयमपि तद्रूपा स्यात् ।
व्रतम् उपवासं च^अस्य निर्वर्तयेत् मयि दोष इति । अशक्ये स्वयम् अपि तद्-रूपा स्यात् ।
विवादे तेनाप्यशक्यमित्यर्थनिर्देशः ।
विवादे तेन^अप्य् अशक्यम् इत्य् अर्थ-निर्देशः ।
तदीयमात्मीयं वा स्वयमविशेषेण पश्येत् ।
तदीयम् आत्मीयं वा स्वयम् अविशेषेण पश्येत् ।
तेन विना गोष्ठ्यादीनामगमनमिति ।
तेन विना गोष्ठ्य्-आदीनाम् अगमनम् इति ।
निर्माल्यधारणे श्लाघा उच्छिष्टभोजने च ।
निर्माल्य-धारणे श्लाघा उच्छिष्ट-भोजने च ।
मित्रगुणवयोमाधुर्यपूजा ।
मित्र-गुण-वयो-माधुर्य-पूजा ।
गीतादिषु चोदनमभिज्ञस्य ।
गीत^आदिषु चोदनम् अभिज्ञस्य ।
भयशीतोष्णवर्षाण्यनपेक्ष्य तदभिगमनम् ।
भय-शीत^उष्ण-वर्षाण्य् अनपेक्ष्य तद्-अभिगमनम् ।
स एव च मे स्यादित्यौर्ध्वदेहिकेषु वचनम् ।
स एव च मे स्याद् इत्य् और्ध्व-देहिकेषु वचनम् ।
तदिष्टरसभावशीलानुवर्तनम् ।
तद्-इष्ट-रस-भाव-शीला^अनुवर्तनम् ।
मूलकर्माभिशङ्का ।
मूल-कर्म^अभिशङ्का ।
तदभिगमने च जनन्या सह नित्यो विवादः ।
तद्-अभिगमने च जनन्या सह नित्यो विवादः ।
बलात्कारेण च यद्यन्यत्र तया नीयेत तदा विषमनशनं शस्त्रं रज्जुमिति कामयेत ।
बलात् कारेण च यद्य् अन्यत्र तया नीयेत तदा विषम-नशनं शस्त्रं रज्जुम् इति कामयेत ।
प्रत्यायनं च प्रणिधिभिर्नायकस्य ।स्वयं वात्मनो वृत्तिग्रहणम् ।
प्रत्यायनं च प्रणिधिभिर् नायकस्य । स्वयं वा^आत्मनो वृत्ति-ग्रहणम् ।
न त्वेवार्थेषु विवादः ।
न त्व् एव^अर्थेषु विवादः ।
मात्रा विना किं चिन्न चेष्टेत ॥
मात्रा विना किं चिन् न चेष्टेत ॥
प्रवासे शीघ्रागमनाय शापदानम् ।
प्रवासे शीघ्रा^आगमनाय शापदानम् ।
प्रोषिते मृजानियमश्चालंकारस्य प्रतिषेधः ।मङ्गलं त्वपेक्ष्यम् ।एकं शङ्खवलयं वा धारयेत् ।
प्रोषिते मृजा-नियमश् च^अलंकारस्य प्रतिषेधः । मङ्गलं त्व् अपेक्ष्यम् । एकं शङ्ख-वलयं वा धारयेत् ।
स्मरणमतीतानाम् ।गमनमीक्षणिकोपश्रुतीनाम् ।नक्षत्रचन्द्रसूर्यताराभ्यः स्पृहणम् ।
स्मरणम् अतीतानाम् । गमनम् ईक्षणिक^उपश्रुतीनाम् । नक्षत्र-चन्द्र-सूर्य-ताराभ्यः स्पृहणम् ।
इष्टस्वप्नदर्शने तत्संगमो ममास्त्विति वचनम् ।
इष्ट-स्वप्न-दर्शने तत्-संगमो मम^अस्त्व् इति वचनम् ।
उद्वेगो ऽनिष्टे शान्तिकर्म च ।
उद्वेगो +अनिष्टे शान्ति-कर्म च ।
प्रत्यागते कामपूजा ।
प्रत्यागते काम-पूजा ।
देवतोपहाराणां करणम् ।
देवता^उपहाराणां करणम् ।
सखीभिः पूर्णपात्रस्याहरणम् ।
सखीभिः पूर्ण-पात्रस्य^आहरणम् ।
वायसपूजा च ।
वायसपूजा च ।
प्रथमसमागमानन्तरं चैतदेव वायसपूजावर्जम् ।
प्रथम-समागम^अनन्तरं च^एतद् एव वायस-पूजा-वर्जम् ।
सक्तस्य चानुमरणं ब्रूयात् ।।
सक्तस्य च^अनुमरणं ब्रूयात् ॥
निसृष्टभावः समानवृत्तिः प्रयोजनकारी निराशङ्को निरपेक्षो ऽर्थेष्विति सक्तलक्षणानि ॥
निसृष्ट-भावः समान-वृत्तिः प्रयोजन-कारी निराशङ्को निरपेक्षो +अर्थेष्व् इति सक्त-लक्षणानि ॥
तदेतन्निर्दर्शनार्थं दत्तकशासनादुक्तम् ।अनुक्तं च लोकतः शीलयेत्पुरुषप्रकृतितश्च ॥
तद् एतन् निर्दर्शन^अर्थं दत्तक-शासनाद् उक्तम् । अनुक्तं च लोकतः शीलयेत् पुरुष-प्रकृतितश् च ॥
भवतश् च^अत्र श्लोकौ ---
सूक्ष्मत्वादतिलोभाच्च प्रकृत्याज्ञानतस्तथा ।
सूक्ष्मत्वाद् अतिलोभाच् च प्रकृत्या-ज्ञानतस् तथा ।
कामलक्ष्म तु दुर्ज्ञानं स्त्रीणां तद्भावितैरपि ॥
काम-लक्ष्म तु दुर्ज्ञानं स्त्रीणां तद्-भावितैर् अपि ॥
कामयन्ते विरज्यन्ते रञ्जयन्ति त्यजन्ति च ।
कामयन्ते विरज्यन्ते रञ्जयन्ति त्यजन्ति च ।
कर्षयन्त्यो ऽपि सर्वार्थाञ्ज्ञायन्ते नैव योषितः ॥
कर्षयन्त्यो +अपि सर्व^अर्थाञ् ज्ञायन्ते न^एव योषितः ॥
6.3
अर्थागमोपाया विरक्तलिङ्गानि विरक्तप्रतिपत्तिर् निष्कासनक्रमास्
सक्तादिवित्तादानं स्वाभाविकमुपायतश्च ।
सक्त^आदि-वित्त^आदानं स्वाभाविकम् उपायतश् च ।
तत्र स्वाभाविकं संकल्पात्समधिकं वा लभमाना नोपायान्प्रयुञ्जीतेत्याचार्याः ।
तत्र स्वाभाविकं संकल्पात् समधिकं वा लभमाना न^उपायान् प्रयुञ्जीत^इत्य् आचार्याः ।
विदितमप्युपायैः परिष्कृतं द्विगुणं दास्यतीति वात्स्यायनः ॥
विदितम् अप्य् उपायैः परिष्कृतं द्विगुणं दास्यति^इति वात्स्यायनः ॥
अलंकारभक्ष्यभोज्यपेयमाल्यवस्त्रगन्धद्रव्यादीनां व्यवहारिषु कालिकमुद्धारार्थमर्थप्रतिनयनेन ।
अलंकार-भक्ष्य-भोज्य-पेय-माल्य-वस्त्र-गन्ध-द्रव्य^आदीनां व्यवहारिषु कालिकम् उद्धार^अर्थम् अर्थ-प्रतिनयनेन ।
तत्समक्षं तद्वित्तप्रशंसा ।
तत्-समक्षं तद्-वित्त-प्रशंसा ।
व्रतवृक्षारामदेवकुलतडागोद्यानोत्सवप्रीतिदायव्यपदेशः ।
व्रत-वृक्षाराम-देवकुल-तडाग^उद्यान^उत्सव-प्रीति-दाय-व्यपदेशः ।
तदभिगमननिमित्तो रक्षिभिश्चौरैर्वालंकारपरिमोषः ।
तद्-अभिगमन-निमित्तो रक्षिभिश् चौरैर् वा^अलंकार-परिमोषः ।
दाहात्कुड्यच्छेदात्प्रमादाद्भवने चार्थनाशः ।
दाहात् कुड्य-च्छेदात् प्रमादाद् भवने च^अर्थ-नाशः ।
तथा याचितालंकाराणां नायकालंकाराणां च तदभिगमनार्थस्य व्ययस्य प्रणिधिभिर्निवेदनम् ।
तथा याचित^अलंकाराणां नायक^अलंकाराणां च तद्-अभिगमन^अर्थस्य व्ययस्य प्रणिधिभिर् निवेदनम् ।
तदर्थमृणग्रहणम् ।जनन्या सह तदुद्भवस्य व्ययस्य विवादः ।
तद्-अर्थम् ऋण-ग्रहणम् । जनन्या सह तद्-उद्भवस्य व्ययस्य विवादः ।
सुहृत्कार्येष्वनभिगमनमनभिहारहेतोः ।
सुहृत्-कार्येष्व् अनभिगमनम् अनभिहार-हेतोः ।
तैश्च पूर्वमाहृता गुरवो ऽभिहाराः पूर्वमुपनीताः पूर्वं श्राविताः स्युः ।
तैश् च पूर्वम् आहृता गुरवो +अभिहाराः पूर्वम् उपनीताः पूर्वं श्राविताः स्युः ।
उचितानां क्रियाणां विच्छित्तिः ।
उचितानां क्रियाणां विच्छित्तिः ।
नायकार्थं च शिल्पिषु कार्यम् ।
नायक^अर्थं च शिल्पिषु कार्यम् ।
वैद्यमहामात्रयोरुपकारिक्रिया कार्यहेतोः ।
वैद्य-महामात्रयोर् उपकारि-क्रिया कार्य-हेतोः ।
मित्राणां चोपकारिणां व्यसनेष्वभ्युपपत्तिः ।
मित्राणां च^उपकारिणां व्यसनेष्व् अभ्युपपत्तिः ।
गृहकर्म ।सख्याः पुत्रस्योत्सञ्जनम्दोहदो व्याधिर्मित्रस्य दुःखापनयनमिति ।
गृह-कर्म । सख्याः पुत्रस्य^उत्सञ्जनम् दोहदो व्याधिर् मित्रस्य दुःख^अपनयनम् इति ।
अलंकारैकदेशविक्रयो नायकस्यार्थे ।
अलंकार^एकदेश-विक्रयो नायकस्य^अर्थे ।
तया शीलितस्य चालंकारस्य भाण्डोपस्करस्य वा वणिजो विक्रयार्थं दर्शनम् ।
तया शीलितस्य च^अलंकारस्य भाण्ड^उपस्करस्य वा वणिजो विक्रय^अर्थं दर्शनम् ।
प्रतिगणिकानां च सदृशस्य भाण्डस्य व्यतिकरे प्रतिविशिष्टस्य ग्रहणम् ।
प्रतिगणिकानां च सदृशस्य भाण्डस्य व्यतिकरे प्रतिविशिष्टस्य ग्रहणम् ।
पूर्वोपकाराणामविस्मरणमनुकीर्तनं च ।
पूर्व^उपकाराणाम् अविस्मरणम् अनुकीर्तनं च ।
प्रणिधिभिः प्रतिगणिकानां लाभातिशयं श्रावयेत् ।
प्रणिधिभिः प्रतिगणिकानां लाभ^अतिशयं श्रावयेत् ।
तासु नायकसमक्षमात्मनो ऽभ्यधिकं लाभं भूतमभूतं वा व्रीडिता नाम वर्णयेत् ।
तासु नायक-समक्षम् आत्मनो +अभ्यधिकं लाभं भूतम् अभूतं वा व्रीडिता नाम वर्णयेत् ।
पूर्वयोगिनां च लाभातिशयेन पुनः संधाने यतमानानामविष्कृतः प्रतिषेधः ।
पूर्व-योगिनां च लाभ^अतिशयेन पुनः संधाने यतमानानाम् अविष्कृतः प्रतिषेधः ।
तत्स्पर्धिनां त्यागयोगिनां निदर्शनम् ।
तत्-स्पर्धिनां त्याग-योगिनां निदर्शनम् ।
न पुनरेष्यतीति बालयाचितकमित्यर्थागमोपायाः ॥
न पुनर् एष्यति^इति बाल-याचितकम् इत्य् अर्थ^आगम^उपायाः ॥
विरक्तं च नित्यमेव प्रकृतिविक्रियातो विद्यात्मुखवर्णाच्च ॥
विरक्तं च नित्यम् एव प्रकृति-विक्रियातो विद्यात् मुख-वर्णाच् च ॥
ऊनमतिरिक्तं वा ददाति ।
ऊनम् अतिरिक्तं वा ददाति ।
प्रतिलोमैः संबध्यते ।
प्रतिलोमैः संबध्यते ।
व्यपदिश्यान्यत्करोति ।
व्यपदिश्य^अन्यत् करोति ।
उचितमाच्छिनत्ति ।
उचितम् आच्छिनत्ति ।
प्रतिज्ञातम्विस्मरति ।अन्यथा वा योजयति ।
प्रतिज्ञातम् विस्मरति । अन्यथा वा योजयति ।
स्वपक्षैः संज्ञया भाषते ।
स्वपक्षैः संज्ञया भाषते ।
मित्रकार्यमपदिश्यान्यत्र शेते ।
मित्र-कार्यम् अपदिश्य^अन्यत्र शेते ।
पूर्वसंसृष्टायाश्च परिजनेन मिथः कथयति ॥
पूर्व-संसृष्टायाश् च परिजनेन मिथः कथयति ॥
तस्य सारद्रव्याणि प्रागवबोधादन्यापदेशेन हस्ते कुर्वीत ।
तस्य सार-द्रव्याणि प्राग् अवबोधाद् अन्य^अपदेशेन हस्ते कुर्वीत ।
तानि चास्या हस्तादुत्तमर्णः प्रसह्य गृह्णीयात् ।
तानि च^अस्या हस्ताद् उत्तम-र्णः प्रसह्य गृह्णीयात् ।
विवदमानेन सह धर्मस्थेषु व्यवहरेदिति विरक्तप्रतिपत्तिः ॥
विवद-मानेन सह धर्मस्थेषु व्यवहरेद् इति विरक्त-प्रतिपत्तिः ॥
सक्तं तु पूर्वोपकारिणमप्यल्पफलं व्यलीकेनानुपालयेत् ।
सक्तं तु पूर्व^उपकारिणम् अप्य् अल्प-फलं व्यलीकेन^अनुपालयेत् ।
असारं तु निष्प्रतिपत्तिकमुपाययो ऽपवाहयेत् ।अन्यमवष्टभ्य ॥
असारं तु निष्प्रतिपत्तिकम् उपाययो +अपवाहयेत् । अन्यम् अवष्टभ्य ॥
तदनिष्ठसेवा ।निन्दिताभ्यासः ।ओष्ठनिर्भोगः ।पादेन भूमेरभिघातः ।अविज्ञातविषयस्य संकथा ।तद्विज्ञातेष्वविस्मयः *कुत्सा च ।दर्पविघातः ।अधिकैः सह संवासः ।*अनपेक्षणम् ।[Ch: omits] समानदोषाणां निन्दा ।रहसि चावस्थानम् ।।
तद्-अनिष्ठ-सेवा । निन्दित^अभ्यासः । ओष्ठ-निर्भोगः । पादेन भूमेर् अभिघातः । अविज्ञात-विषयस्य संकथा । तद्-विज्ञातेष्व् अविस्मयः *कुत्सा च । दर्प-विघातः । अधिकैः सह संवासः । *अनपेक्षणम् ।[Ch: omits] समान-दोषाणां निन्दा । रहसि च^अवस्थानम् ॥
रतोपचारेषूद्वेगः ।मुखस्यादानम् ।जघनस्य रक्षणम् ।नखदशनक्षतेभ्यो जुगुप्सा ।परिस्वङ्गे भुजमय्या सूच्या व्यवधानम् ।स्तब्धता गात्राणाम् ।सक्थ्नोर्व्यत्यासः ।निद्रापरत्वं च ।श्रान्तमुपलभ्य चोदना ।अशक्तौ हासः ।शक्तावनभिनन्दनम् ।दिवापि ।भावमुपलभ्य महाजनाभिगमनम् ।।
रत^उपचारेषु^उद्वेगः । मुखस्य^आदानम् । जघनस्य रक्षणम् । नख-दशन-क्षतेभ्यो जुगुप्सा । परिस्वङ्गे भुजमय्या सूच्या व्यवधानम् । स्तब्धता गात्राणाम् । सक्थ्नोर् व्यत्यासः । निद्रा^अपरत्वं च । श्रान्तम् उपलभ्य चोदना । अशक्तौ हासः । शक्ताव् अनभिनन्दनम् । दिवा^अपि । भावम् उपलभ्य महाजन^अभिगमनम् ॥
वाक्येषु च्छलग्रहणम् ।अनर्मणि हासः ।नर्मणि चान्यमपदिश्य हसति वदति तस्मिन्कटाक्षेण परिजनस्य प्रेक्षणं ताडनं च ।आहत्य चास्य कथामन्याः कथाः ।तद्व्यलीकानां व्यसनानां चापरिहार्याणामनुकीर्तनम् ।मर्मणां च चेटिकयोपक्षेपणम् ।
वाक्येषु च्छल-ग्रहणम् । अनर्मणि हासः । नर्मणि च^अन्यम् अपदिश्य हसति वदति तस्मिन् कटाक्षेण परिजनस्य प्रेक्षणं ताडनं च । आहत्य च^अस्य कथाम् अन्याः कथाः । तद्-व्यलीकानां व्यसनानां च^अपरिहार्याणाम् अनुकीर्तनम् । मर्मणां च चेटिकया^उपक्षेपणम् ।
आगते चादर्शनम् ।अयाच्ययाचनम् ।अन्ते स्वयं मोक्षश्चेति परिग्रहकस्येति दत्तकस्य ॥
आगते च^अदर्शनम् । अयाच्य-याचनम् । अन्ते स्वयं मोक्षश् च^इति परिग्रहकस्य^इति दत्तकस्य ॥
भवतश् च^अत्र श्लोकौ ---
परीक्ष्य गम्यैः संयोगः संयुक्तस्यानुरञ्जनम् ।
परीक्ष्य गम्यैः संयोगः संयुक्तस्य^अनुरञ्जनम् ।
रक्तादर्थस्य चादानमन्ते मोक्षश्च वैशिकम् ।।
रक्ताद् अर्थस्य च^आदानम् अन्ते मोक्षश् च वैशिकम् ॥
एवमेतेन कल्पेन स्थिता वेश्या परिग्रहे ।
एवम् एतेन कल्पेन स्थिता वेश्या परिग्रहे ।
नातिसंधीयते गम्यैः करोत्यर्थांश्च पुष्कलान् ।।
न^अतिसंधीयते गम्यैः करोत्य् अर्थांश् च पुष्कलान् ॥
6.4
विशीर्णप्रतिसंधानं
वर्तमानं निष्पीडितार्थमुत्सृजन्ती पूर्वसंसृष्टेन सह संदध्यात् ।।
वर्तमानं निष्पीडित^अर्थम् उत्सृजन्ती पूर्व-संसृष्टेन सह संदध्यात् ॥
स चेदवसितार्थो वित्तवान्सानुरागश्च ततः संधेयः ॥
स चेद् अवसित^अर्थो वित्तवान् सानु-रागश् च ततः संधेयः ॥
अन्यत्र गतस्तर्कयितव्यः ।स कार्ययुक्त्या षड्विधः ॥
अन्यत्र गतस् तर्कयितव्यः । स कार्य-युक्त्या षड्विधः ॥
इतः स्वयमपसृतस्ततो ऽपि स्वयमेवापसृतः ।
इतः स्वयम् अपसृतस् ततो +अपि स्वयम् एव^अपसृतः ।
इतस्ततश्च निष्कासितापसृतः ।
इतस् ततश् च निष्कासित^अपसृतः ।
इतः स्वयमपसृतस्ततो निष्कासितापसृतः ।
इतः स्वयम् अपसृतस् ततो निष्कासित^अपसृतः ।
इतः स्वयमपसृतस्तत्र स्थितः ।
इतः स्वयम् अपसृतस् तत्र स्थितः ।
इतो निष्कासितापसृतस्ततः स्वयमपसृतः ।
इतो निष्कासित^अपसृतस् ततः स्वयम् अपसृतः ।
इतो निष्कासितापसृतस्तत्र स्थितः ॥
इतो निष्कासित^अपसृतस् तत्र स्थितः ॥
इतस्ततश्च स्वयमेवापसृत्योपजपति चेदुभयोर्गुणानपेक्षी चलबुद्धिरसंधेयः ॥
इतस् ततश् च स्वयम् एव^अपसृत्य^उपजपति चेद् उभयोर् गुणान् अपेक्षी चल-बुद्धिर् असंधेयः ॥
इतस्ततश्च निष्कासितापसृतः स्थिरबुद्धिः ।स्स चेदन्यतो बहुलभमानया निष्कासितः स्यात्ससारो ऽपि तया रोषितो ममामर्षाद्बहु दास्यतीति संधेयः ॥
इतस् ततश् च निष्कासित^अपसृतः स्थिर-बुद्धिः । स चेद् अन्यतो बहु-लभमानया निष्कासितः स्यात् ससारो +अपि तया रोषितो मम^अमर्षाद् बहु दास्यति^इति संधेयः ॥
निःसारतया कदर्यतया वा त्यक्तो न श्रेयान् ।।
निःसारतया कदर्यतया वा त्यक्तो न श्रेयान् ॥
इतः स्वयमपसृतस्ततो निष्कासितापसृतो यद्यतिरिक्तमादौ च दद्यात्ततः प्रतिग्राह्यः ॥
इतः स्वयम् अपसृतस् ततो निष्कासित^अपसृतो यद्य् अतिरिक्तम् आदौ च दद्यात् ततः प्रतिग्राह्यः ॥
इतः स्वयमपसृत्य तत्र स्थित उपजपंस्तर्कयितव्यः ॥
इतः स्वयम् अपसृत्य तत्र स्थित उपजपंस् तर्कयितव्यः ॥
विशेषार्थी चागतस्ततो विशेषमपश्यन्नागन्तुकामो [मयि ]मां जिज्ञासितुकामः स आगत्य सानुरागत्वाद्दास्यति ।तस्यां वा दोषान्दृष्ट्वा मयि भूयिष्ठान्गुणानधुना पश्यति स गुणदर्शी भूयिष्ठं दास्यति ॥
विशेष^अर्थी च^आगतस् ततो विशेषम् अपश्यन्न् आगन्तुकामो [मयि] मां जिज्ञासितुकामः स आगत्य स^अनुरागत्वाद् दास्यति । तस्यां वा दोषान् दृष्ट्वा मयि भूयिष्ठान् गुणान् अधुना पश्यति स गुण-दर्शी भूयिष्ठं दास्यति ॥
बालो वा नैकत्रदृष्टिरतिसंधानप्रधानो वा हरिद्रारागो वा यत्किंचनकारी वा इत्यवेत्य संदध्यान्न वा ॥
बालो वा न^एकत्र-दृष्टिर् अतिसंधान-प्रधानो वा हरिद्रा-रागो वा यत् किंचन-कारी वा इत्य् अवेत्य संदध्यान् न वा ॥
इतो निष्कासितापसृतस्ततः स्वयमपसृत उपजपंस्तर्कयितव्यः ।
इतो निष्कासित^अपसृतस् ततः स्वयम् अपसृत उपजपंस् तर्कयितव्यः ।
अनुरागादागन्तुकामः स बहु दास्यति ।मम गुनैर्भावितो यो ऽन्यस्यां न रमते ॥
अनुरागाद् आगन्तुकामः स बहु दास्यति । मम गुनैर् भावितो यो +अन्यस्यां न रमते ॥
पूर्वमयोगेन वा मया निष्कासितः स मां शीलयित्वा वैरं निर्यातयितुकामो धनमभियोगाद्वा मयास्यापहृतं तद्विश्वास्य प्रतीपमादातुकामो निर्वेष्टुकामो वा मां वर्तमानोद्भेदयित्वा त्यक्तुकाम इत्यकल्याणबुद्धिरसंधेयः ॥
पूर्वम् अयोगेन वा मया निष्कासितः स मां शीलयित्वा वैरं निर्यातयितुकामो धनम् अभियोगाद् वा मया^अस्य^अपहृतं तद्-विश्वास्य प्रतीपम् आदातुकामो निर्वेष्टुकामो वा मां वर्तमान^उद्भेदयित्वा त्यक्तुकाम इत्य् अकल्याण-बुद्धिर् असंधेयः ॥
अन्यथाबुद्धिः कालेन लम्भयितव्यः ॥
अन्यथा-बुद्धिः कालेन लम्भयितव्यः ॥
इतो निष्कासितस्तत्र स्थित उपजपन्नेतेन व्याख्यातः ॥
इतो निष्कासितस् तत्र स्थित उपजपन्न् एतेन व्याख्यातः ॥
तेषु उपजपत्स्वन्यत्र स्थितः स्वयमुपजपेत् ।।
तेषु उपजपत्स्व् अन्यत्र स्थितः स्वयम् उपजपेत् ॥
व्यलीकार्थं निष्कासितो मयासावन्यत्र गतो यत्नादानेतव्यः ।
व्यलीक^अर्थं निष्कासितो मयासावन् यत्र गतो यत्नाद् आनेतव्यः ।
इतः प्रवृत्तसंभाषो वा ततो भेदमवाप्स्यति ।
इतः प्रवृत्त-संभाषो वा ततो भेदम् अवाप्स्यति ।
*वर्तमानस्य *चेदर्थविघातं [Ch: तदर्थाभिघातं ] करिष्यति ।
*वर्तमानस्य *चेद् अर्थ-विघातं[Ch: तद्-अर्थ^अभिघातं] करिष्यति ।
अर्थागमकालो वास्य ।स्थानवृद्धिरस्य जाता ।लब्धमनेनाधिकरणम् ।दारैर्वियुक्तः ।पारतन्त्र्याद्व्यावृत्तः ।पित्रा भ्रात्रा वा विभक्तः ।
अर्थ^आगम-कालो वा^अस्य । स्थान-वृद्धिर् अस्य जाता । लब्धम् अनेन^अधिकरणम् । दारैर् वियुक्तः । पार-तन्त्र्याद् व्यावृत्तः । पित्रा भ्रात्रा वा विभक्तः ।
अनेन वा प्रतिबद्धमनेन संधिं कृत्वा नायकं धनिनमवाप्स्यामि ।
अनेन वा प्रतिबद्धम् अनेन संधिं कृत्वा नायकं धनिनम् अवाप्स्यामि ।
विमानितो वा भार्यया तमेव तस्यां विक्रमयिष्यामि ।
विमानितो वा भार्यया तम् एव तस्यां विक्रमयिष्यामि ।
अस्य वा मित्रं मद्द्वेषिणीं सपत्नीं कामयते तदमुना भेदयिष्यामि ।
अस्य वा मित्रं मद्-द्वेषिणीं सपत्नीं कामयते तद् अमुना भेदयिष्यामि ।
चलचित्ततया वा लाघवमेनमापादयिष्यामीति ॥
चल-चित्ततया वा लाघवम् एनम् आपादयिष्यामि^इति ॥
तस्य पीठमर्दादयो मातुर्दौःशील्येन नायिकायाः सत्यप्यनुरागे विवशायाः पूर्वं निष्कासनं वर्णयेयुः ।
तस्य पीठमर्द^आदयो मातुर् दौःशील्येन नायिकायाः सत्य् अप्य् अनुरागे विवशायाः पूर्वं निष्कासनं वर्णयेयुः ।
वर्तमानेन चाकामायाः संसर्गं विद्वेषं च ।
वर्तमानेन च^अकामायाः संसर्गं विद्वेषं च ।
तस्याश्च साभिज्ञानैः पूर्वानुरागैरेनं प्रत्यापयेयुः ।
तस्याश् च स^अभिज्ञानैः पूर्व^अनुरागैर् एनं प्रत्यापयेयुः ।
अभिज्ञानं च तत्कृतोपकारसंबद्धं स्यादिति विशीर्णप्रतिसंधानम् ।।
अभिज्ञानं च तत्कृत^उपकार-संबद्धं स्याद् इति विशीर्ण-प्रतिसंधानम् ॥
अपूर्वपूर्वसंसृष्टयोः पूर्वसंसृष्टः श्रेयान् ।स हि विदितशीलो दृष्टरागश्च सूपचारो भवतीत्याचार्याः ।
अपूर्व-पूर्व-संसृष्टयोः पूर्व-संसृष्टः श्रेयान् । स हि विदित-शीलो दृष्ट-रागश् च सूपचारो भवति^इत्य् आचार्याः ।
पूर्वसंसृष्टः सर्वतो निष्पीडितार्थत्वान्नात्यर्थमर्थदो दुःखं च पुनर्विश्वासयितुम् ।अपूर्वस्तु सुखेनानुरज्यत इति वात्स्यायनः ।
पूर्व-संसृष्टः सर्वतो निष्पीडित^अर्थत्वान् न^अत्यर्थम् अर्थदो दुःखं च पुनर्-विश्वासयितुम् । अपूर्वस् तु सुखेन^अनुरज्यत इति वात्स्यायनः ।
तथापि पुरुषप्रकृतितो विशेषः ॥
तथा^अपि पुरुष-प्रकृतितो विशेषः ॥
भवन्ति च^अत्र श्लोकाः---
अन्यां भेदयितुं गम्यादन्यतो गम्यमेव वा ।
अन्यां भेदयितुं गम्याद् अन्यतो गम्यम् एव वा ।
स्थितस्य चोपघातार्थं पुनः संधानमिष्यते ॥
स्थितस्य च^उपघाता^अर्थं पुनः संधानम् इष्यते ॥
बिभेत्यन्यस्य संयोगाद्व्यलीकानि च नेक्षते ।
बिभेत्यन्यस्य संयोगाद् व्यलीकानि च न^ईक्षते ।
अतिसक्तः पुमान्यत्र भयाद्बहु ददाति च ॥
अतिसक्तः पुमान् यत्र भयाद् बहु ददाति च ॥
असक्तमभिनन्देत सक्तं परिभवेत्तथा ।
असक्तम् अभिनन्देत सक्तं परिभवेत् तथा ।
अन्यदूतानुपाते च यः स्यादतिविशारदः ॥
अन्यदूत^अनुपाते च यः स्याद् अतिविशारदः ॥
तत्रोपयायिनं पूर्वं नारी कालेन योजयेत् ।
तत्र^उपयायिनं पूर्वं नारी कालेन योजयेत् ।
भवेच्चाच्छिन्नसंधाना न च सक्तं परित्यजेत् ।।(युग्मम् )
भवेच् च^अच्छिन्न-संधाना न च सक्तं परित्यजेत् ।।(युग्मम्)
सक्तं तु वशिनं नारी संभाष्याप्यन्यतो व्रजेत् ।
सक्तं तु वशिनं नारी संभाष्य^अप्य् अन्यतो व्रजेत् ।
ततश्चार्थमुपादाय सक्तमेवानुरञ्जयेत् ।।
ततश् च^अर्थम् उपादाय सक्तम् एव^अनुरञ्जयेत् ॥
आयतिं प्रसमीक्ष्यादौ लाभं प्रीतिं च पुष्कलाम् ।
आयतिं प्रसमीक्ष्या^आदौ लाभं प्रीतिं च पुष्कलाम् ।
सौहृदं प्रतिसंदध्याद्विशीर्णं स्त्री विचक्षणा ॥
सौहृदं प्रतिसंदध्याद् विशीर्णं स्त्री विचक्षणा ॥
6.5
लाभविशेषाः
गम्यबाहुल्ये बहु प्रतिदिनं च लभमाना नैकं प्रतिगृह्णीयात् ।।
गम्य-बाहुल्ये बहु प्रतिदिनं च लभमाना न^एकं प्रतिगृह्णीयात् ॥
देशं कालं स्थितिमात्मनो गुणान्सौभाग्यं चान्याभ्यो न्यूनातिरिक्ततां चावेक्ष्य रजन्यामर्थं स्थापयेत् ।।
देशं कालं स्थितिम् आत्मनो गुणान् सौभाग्यं च^अन्याभ्यो न्यून^अतिरिक्ततां च^अवेक्ष्य रजन्याम् अर्थं स्थापयेत् ॥
गम्ये दूतांश्च प्रयोजयेत् ।तत्प्रतिबद्धांश्च स्वयं प्रहिणुयात् ।।
गम्ये दूतांश् च प्रयोजयेत् । तत्-प्रतिबद्धांश् च स्वयं प्रहिणुयात् ॥
द्विस्त्रिश्चतुरिति लाभातिशयग्रहार्थमेकस्यापि गच्छेत् ।परिग्रहं च चरेत् ।।
द्विस् त्रिश् चतुर् इति लाभा^अतिशय-ग्रह^अर्थम् एकस्य^अपि गच्छेत् । परिग्रहं च चरेत् ॥
गम्ययौगपद्ये तु लाभसाम्ये यद्द्रव्यार्थिनी स्यात्तद्दायिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥
गम्य-यौगपद्ये तु लाभ-साम्ये यद् द्रव्य^अर्थिनी स्यात् तद् दायिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्य् आचार्याः ॥
अप्रत्यादेयत्वात्सर्वकार्याणां तन्मूलत्वाद्धिरण्यद इति वात्स्यायनः ॥
अप्रत्यादेयत्वात् सर्व-कार्याणां तन्-मूलत्वाद् धिरण्यद इति वात्स्यायनः ॥
सुवर्णरजतताम्रकांस्यलोहभाण्डोपस्करास्तरणप्रावरणवासोविशेषगन्धद्रव्यकटुकभाण्डघृततैलधान्यपशुजातीनां पूर्वपूर्वतो विशेषः ।
सुवर्ण-रजत-ताम्र-कांस्य-लोह-भाण्ड^उपस्कर^आस्तरण-प्रावरण-वासो-विशेष-गन्धद्रव्य-कटुक-भाण्ड-घृत-तैल-धान्य-पशु-जातीनां पूर्व-पूर्वतो विशेषः ।
यत्तत्र साम्याद्वा द्रव्यसाम्ये मित्रवाक्यादतिपातित्वादायतितो गम्यगुणतः प्रीतितश्च विशेषः ॥
यत् तत्र साम्याद् वा द्रव्य-साम्ये मित्र-वाक्याद् अतिपातित्वाद् आयतितो गम्य-गुणतः प्रीतितश् च विशेषः ॥
रागित्यागिनोस्त्यागिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥
रागि-त्यागिनोस् त्यागिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्य् आचार्याः ॥
शक्यो हि रागिणि त्याग आधातुम् ।।
शक्यो हि रागिणि त्याग आधातुम् ॥
लुब्धो ऽपि हि रक्तस्त्यजति न तु त्यागी निर्बन्धाद्रज्यत इति वात्स्यायनः ॥
लुब्धो +अपि हि रक्तस् त्यजति न तु त्यागी निर्बन्धाद् रज्यत इति वात्स्यायनः ॥
तत्रापि धनवदधनवतोर्धनवति विशेषः ।त्यागिप्रयोजनकर्त्रोः प्रयोजनकर्तरि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥
तत्र^अपि धनवद्-अधनवतोर् धनवति विशेषः । त्यागि-प्रयोजन-कर्त्रोः प्रयोजन-कर्तरि विशेषः प्रत्यक्ष इत्य् आचार्याः ॥
प्रयोजनकर्ता सकृत्कृत्वा कृतिनमात्मानं मन्यते त्यागी पुनरतीतं नापेक्षत इति वात्स्यायनः ॥
प्रयोजन-कर्ता सकृत् कृत्वा कृतिनम् आत्मानं मन्यते त्यागी पुनर् अतीतं न^अपेक्षत इति वात्स्यायनः ॥
तत्राप्यात्ययिकतो विशेषः ।
तत्र^अप्य् आत्ययिकतो विशेषः ।
कृतज्ञत्यागिनोस्त्यागिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥
कृतज्ञ-त्यागिनोस् त्यागिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्य् आचार्याः ॥
चिरमाराधितो ऽपि त्यागी व्यलीकमेकमुपलभ्य प्रतिगणिकया वा मिथ्यादूषितः श्रममतीतं नापेक्षते ।
चिरम् आराधितो +अपि त्यागी व्यलीकम् एकम् उपलभ्य प्रतिगणिकया वा मिथ्या-दूषितः श्रमम् अतीतं न^अपेक्षते ।
प्रायेण हि तेजस्विन ऋजवो ऽनादृताश्च त्यागिनो भवन्ति ।
प्रायेण हि तेजस्विन ऋजवो +अनादृताश् च त्यागिनो भवन्ति ।
कृतज्ञस्तु पूर्वश्रमापेक्षी न सहसा विरज्यते ।परीक्षितशीलत्वाच्च न मिथ्या दूष्यत इति वात्स्यायनः ॥
कृतज्ञस् तु पूर्व-श्रम^अपेक्षी न सहसा विरज्यते । परीक्षित-शीलत्वाच् च न मिथ्या दूष्यत इति वात्स्यायनः ॥
तत्राप्यायतितो विशेषः ॥
तत्र^अप्य् आयतितो विशेषः ॥
मित्रवचनार्थागमयोरर्थागमे विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥
मित्र-वचन^अर्थ^आगमयोर् अर्थ^आगमे विशेषः प्रत्यक्ष इत्य् आचार्याः ॥
सो ऽपि ह्यर्थागमो भविता ।मित्रं तु सकृद्वाक्ये प्रतिहते कलुषितं स्यादिति वात्स्यायनः ॥
सो +अपि ह्य् अर्थ^आगमो भविता । मित्रं तु सकृद् वाक्ये प्रतिहते कलुषितं स्याद् इति वात्स्यायनः ॥
तत्राप्यतिपाततो विशेषः ॥
तत्र^अप्य् अतिपाततो विशेषः ॥
तत्र कार्यसंदर्शनेन मित्रमनुनीय श्वोभूते वचनमस्त्विति ततो ऽतिपातिनमर्थं प्रतिगृह्णीयात् ।।
तत्र कार्य-संदर्शनेन मित्रम् अनुनीय श्वोभूते वचनम् अस्त्व् इति ततो +अतिपातिनम् अर्थं प्रतिगृह्णीयात् ॥
अर्थागमानर्थप्रतीघातयोरर्थागमे विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥
अर्थ^आगम^अनर्थ-प्रतीघातयोर् अर्थ^आगमे विशेषः प्रत्यक्ष इत्य् आचार्याः ॥
अर्थः परिमितावच्छेदः ,अनर्थः पुनः सकृत्प्रसृतो न ज्ञायते क्वावतिष्ठत इति वात्स्यायनः ॥
अर्थः परिमित^अवच्छेदः, अनर्थः पुनः सकृत्-प्रसृतो न ज्ञायते क्व^अवतिष्ठत इति वात्स्यायनः ॥
तत्रापि गुरुलाघवकृतो विशेषः ॥
तत्र^अपि गुरु-लाघव-कृतो विशेषः ॥
एतेनार्थसंशयादनर्थप्रतीकारे विशेषो व्याख्यातः ॥
एतेन^अर्थ-संशयाद् अनर्थ-प्रतीकारे विशेषो व्याख्यातः ॥
देवकुलतडागारामाणाम्करणम् ,स्थलीनामग्निचैत्यानां निबन्धनम् ,गोसहस्राणां पात्रान्तरितं ब्राह्मणेभ्यो दानम् ,देवतानां पूजोपहारप्रवर्तनम् ,तद्व्ययसहिष्णोर्वा धनस्य परिग्रहणमित्युत्तमगणिकानां लाभातिशयः ॥
देवकुल-तडाग^आरामाणाम् करणम्, स्थलीनाम् अग्नि-चैत्यानां निबन्धनम्, गो-सहस्राणां पात्र^अन्तरितं ब्राह्मणेभ्यो दानम्, देवतानां पूजा^उपहार-प्रवर्तनम्, तद्-व्यय-सहिष्णोर् वा धनस्य परिग्रहणम् इत्य् उत्तम-गणिकानां लाभ^अतिशयः ॥
सार्वाङ्गिको ऽलंकारयोगो गृहस्योदारस्य करणम् ।महार्हैर्भाण्डैः परिचारकैश्च गृहपरिच्छदस्योज्ज्वलतेति रूपाजीवानां लाभातिशयः ॥
सार्व^अङ्गिको +अलंकार-योगो गृहस्य^उदारस्य करणम् । महार्हैर् भाण्डैः परिचारकैश् च गृह-परिच्छदस्य^उज्ज्वलत^इति रूप^आजीवानां लाभा^अतिशयः ॥
नित्यं शुक्लमाच्छादनमपक्षुधमन्नपानं नित्यं सौगन्धिकेन ताम्बूलेन च योगः सहिरण्यभागमलंकरणमिति कुम्भदासीनां लाभातिशयः ॥
नित्यं शुक्लम् आच्छादनम् अपक्षुधम् अन्न-पानं नित्यं सौगन्धिकेन ताम्बूलेन च योगः सहिरण्य-भागम् अलंकरणम् इति कुम्भ-दासीनां लाभ^अतिशयः ॥
एतेन प्रदेशेन मध्यमाधमानामपि लाभातिशयान्सर्वासामेव योजयेदित्याचार्याः ॥
एतेन प्रदेशेन मध्यम^अधमानाम् अपि लाभ^अतिशयान् सर्वासाम् एव योजयेद् इत्य् आचार्याः ॥
देशकालविभवसामर्थ्यानुरागलोकप्रवृत्तिवशादनियतलाभादियमवृत्तिरिति वात्स्यायनः ॥
देश-काल-विभव-सामर्थ्य^अनुराग-लोक-प्रवृत्ति-वशाद् अनियत-लाभ^आदि-यम-वृत्तिर् इति वात्स्यायनः ॥
गम्यमन्यतो निवारयितुकामा सक्तमन्यस्यामपहर्तुकामा वा अन्यां वा लाभतो वियुयुक्षमाणागम्यसंसर्गादात्मनः स्थानं वृद्धिमायतिमभिगम्यतां च मन्यमाना अनर्थप्रतीकारे वा साहायमेनं कारयितुकामा सक्तस्य वा अन्यस्य व्यलीकार्थिनी पूर्वोपकारमकृतमिव पश्यन्ती केवल प्रीत्यर्थिनी वा कल्याणबुद्धेरल्पमपि लाभं प्रतिगृह्णीयात् ।।
गम्यम् अन्यतो निवारयितुकामा सक्तम् अन्यस्याम् अपहर्तुकामा वा अन्यां वा लाभतो वियुयुक्षमाण^अगम्य-संसर्गाद् आत्मनः स्थानं वृद्धिम् आयतिम् अभिगम्यतां च मन्यमाना अनर्थ-प्रतीकारे वा साहायम् एनं कारयितुकामा सक्तस्य वा -अन्यस्य व्यलीक^अर्त्थिनी पूर्व^उपकारम् अकृतम् इव पश्यन्ती केवल प्रीत्य्-अर्थिनी वा कल्याण-बुद्धेर् अल्पम् अपि लाभं प्रतिगृह्णीयात् ॥
आयत्यर्थिनी तु तमाश्रित्य चानर्थं प्रतिचिकीर्षन्ती नैव प्रतिगृह्णीयात् ।।
आयत्य्-अर्थिनी तु तम् आश्रित्य च^अनर्थं प्रतिचिकीर्षन्ती नैव प्रतिगृह्णीयात् ॥
त्यक्ष्याम्येनमन्यतः प्रतिसंधास्यामि ,गमिष्यति दारैर्योक्ष्यते नाशयिष्यत्यनर्थान् ,अङ्कुशभूत उत्तराध्यक्षो ऽस्यागमिष्यति स्वामी पिता वा ,स्थानभ्रंशो वास्य भविष्यति चलचित्तश्चेति मन्यमाना तदात्वे तस्माल्लाभमिच्छेत् ।।
त्यक्ष्याम्य् एनम् अन्यतः प्रतिसंधास्यामि, गमिष्यति दारैर् योक्ष्यते नाशयिष्यत्य् अनर्थान्, अङ्कुश-भूत उत्तर^अध्यक्षो +अस्य^आगमिष्यति स्वामी पिता वा, स्थान-भ्रंशो वा^अस्य भविष्यति चल-चित्तश् च^इति मन्यमाना तदात्वे तस्माल् लाभम् इच्छेत् ॥
प्रतिज्ञातमीश्वरेण प्रतिग्रहं लप्स्यते अधिकरणं स्थानं वा प्राप्स्यति वृत्तिकालो ऽस्य वा आसन्नः वाहनमस्या गमिष्यति स्थलपत्त्रं वा सस्यमस्य पक्ष्यते कृतमस्मिन्न नश्यति नित्यमविसंवादको वेत्यायत्यामिच्छेत् ।परिग्रहकल्पं वाचरेत् ।।
प्रतिज्ञातम् ईश्वरेण प्रतिग्रहं लप्स्यते अधिकरणं स्थानं वा प्राप्स्यति वृत्ति-कालो +अस्य वा आसन्नः वाहनम् अस्या गमिष्यति स्थल-पत्त्रं वा सस्यम् अस्य पक्ष्यते कृतम् अस्मिन् न नश्यति नित्यम् अविसंवादको वा^इत्य् आयत्याम् इच्छेत् । परिग्रह-कल्पं वा^आचरेत् ॥
भवन्ति च^अत्र श्लोकाः---
कृच्छ्राधिगतवित्तांश्च राजवल्लभनिष्ठुरान् ।
कृच्छ्र^अधिगत-वित्तांश् च राज-वल्लभ-निष्ठुरान् ।
आयात्यां च तदात्वे च दूरादेव विवर्जयेत् ।।
आयात्यां च तदात्वे च दूराद् एव विवर्जयेत् ॥
अनर्थो वर्जने येषां गमने ऽभ्युदयस्तथा ।
अनर्थो वर्जने येषां गमने +अभ्युदयस् तथा ।
प्रयत्नेनापि तान्गृह्य सापदेशमुपक्रमेत् ।।
प्रयत्नेन^अपि तान् गृह्य स^अपदेशम् उपक्रमेत् ॥
प्रसन्ना ये प्रयच्छन्ति स्वल्पे ऽप्यगणितं वसु ।
प्रसन्ना ये प्रयच्छन्ति स्वल्पे +अप्य् अगणितं वसु ।
स्थूललक्षान्महोत्साहांस्तान्गच्छेत्स्वैरपि व्ययैः ॥
स्थूल-लक्षान् महोत्साहांस् तान् गच्छेत् स्वैर् अपि व्ययैः ॥
6.6
अर्थानर्थनुबन्धसंशयविचारा वेश्याविशेषाश् च
अर्थानाचर्यमाणाननर्था अप्यनूद्भवन्त्यनुबन्धाः संशयाश्च ॥
अर्थान् आचर्यमाणान् अनर्था अप्य् अनूद्भवन्त्य् अनुबन्धाः संशयाश् च ॥
ते बुद्धिदौर्बल्यादतिरागादत्यभिमानादतिदम्भादत्यार्जवादतिविश्वासादतिक्रोधात्प्रमादात्साहसाद्दैवयोगाच्च स्युः ॥
ते बुद्धि-दौर्बल्याद् अतिरागाद् अत्यभिमानाद् अतिदम्भाद् अत्यार्जवाद् अतिविश्वासाद् अतिक्रोधात् प्रमादात् साहसाद् दैवयोगाच् च स्युः ॥
तेषां फलं कृतस्य व्ययस्य निष्फलत्वमनायतिरागमिष्यतो ऽर्थस्य निवर्तनमाप्तस्य निष्क्रमणं पारुष्यस्य प्राप्तिर्गम्यता शरीरस्य प्रघातः केशानां छेदनं पातनमङ्गवैकल्यापत्तिः ।
तेषां फलं कृतस्य व्ययस्य निष्फलत्वम् अनायतिरागम् इष्यतो +अर्थस्य निवर्तनम् आप्तस्य निष्क्रमणं पारुष्यस्य प्राप्तिर् गम्यता शरीरस्य प्रघातः केशानां छेदनं पातनम् अङ्ग-वैकल्या-पत्तिः ।
तस्मात्तानादित एव परिजिहीर्षेदर्थभूयिष्ठांश्चोपेक्षेत ॥
तस्मात् तान् आदित एव परिजिहीर्षेद् अर्थभूयिष्ठांश् च^उपेक्षेत ॥
अर्थो धर्मः काम इत्यर्थत्रिवर्गः ।
अर्थो धर्मः काम इत्य् अर्थ-त्रिवर्गः ।
अनर्थो ऽधर्मो द्वेष इत्यनर्थत्रिवर्गः ।
अनर्थो +अधर्मो द्वेष इत्य् अनर्थ-त्रिवर्गः ।
तेष्वाचर्यमाणेष्वन्यस्यापि निष्पत्तिरनुबन्धः ।
तेष्व् आचर्य-माणेष्व् अन्यस्य^अपि निष्पत्तिर् अनुबन्धः ।
संदिग्धायां तु फलप्राप्तौ स्याद्वा न वेति शुद्धसंशयः ।
संदिग्धायां तु फल-प्राप्तौ स्याद् वा न वा^इति शुद्ध-संशयः ।
इदं वा स्यादिदं वेति सम्कीर्णः ।
इदं वा स्याद् इदं वा^इति सम्कीर्णः ।
एकस्मिन्क्रियमाणे कार्ये कार्यद्वयस्योत्पत्तिरुभयतो योगः ।
एकस्मिन् क्रियमाणे कार्ये कार्य-द्वयस्य^उत्पत्तिर् उभयतो योगः ।
समन्तादुत्पत्तिः समन्ततोयोग इति तानुदाहरिष्यामः ॥
समन्ताद् उत्पत्तिः समन्ततो-योग इति तान् उदाहरिष्यामः ॥
विचारितरूपो ऽर्थत्रिवर्गः ।तद्विपरीत एवानर्थत्रिवर्गः ॥
विचारित-रूपो +अर्थ-त्रिवर्गः । तद्-विपरीत एव^अनर्थ-त्रिवर्गः ॥
यस्योत्तमस्याभिगमने प्रत्यक्षतो ऽर्थलाभो ग्रहणीयत्वमायतिरागमः प्रार्थनीयत्वं चान्येषां स्यात्सो ऽर्थो ऽर्थानुबन्धः ॥
यस्य^उत्तमस्य^अभिगमने प्रत्यक्षतो +अर्थ-लाभो ग्रहणीयत्वम् आयतिर् आगमः प्रार्थनीयत्वं च^अन्येषां स्यात् सो +अर्थो +अर्थ^अनुबन्धः ॥
लाभमात्रे कस्य चिदन्यस्य गमनं सो ऽर्थो निरनुबन्धः ॥
लाभ-मात्रे कस्य चिद् अन्यस्य गमनं सो +अर्थो निरनुबन्धः ॥
अन्यार्थपरिग्रहे सक्तादायतिच्छेदनमर्थस्य निष्क्रमणं लोकविद्विष्टस्य वा नीचस्य गमनमायतिघ्नमर्थो ऽनर्थानुबन्धः ॥
अन्य^अर्थ-परिग्रहे सक्ताद् आयति-च्छेदनम् अर्थस्य निष्क्रमणं लोक-विद्विष्टस्य वा नीचस्य गमनम् आयतिघ्नम् अर्थो +अनर्थ^अनुबन्धः ॥
(स्वेन व्ययेन शूरस्य महामात्रस्य प्रभवतो वा लुब्धस्य गमनं निष्फलमपि व्यसनप्रतीकारार्थं महतश्चार्थघ्नस्य निमित्तस्य प्रशमनमायतिजननं वा सो ऽनर्थो ऽर्थानुबन्धः ॥)
(स्वेन व्ययेन शूरस्य महामात्रस्य प्रभवतो वा लुब्धस्य गमनं निष्फलम् अपि व्यसन-प्रतीकार^अर्थं महतश् च^अर्थघ्नस्य निमित्तस्य प्रशमनम् आयति-जननं वा सो +अनर्थो +अर्थ^अनुबन्धः ॥)
कदर्यस्य सुभगमानिनः कृतघ्नस्य वातिसंधानशीलस्य स्वैरपि व्ययैस्तथाराधनमन्ते निष्फलं सो ऽनर्थो निरनुबन्धः ॥
कदर्यस्य सुभग-मानिनः कृतघ्नस्य वा^अतिसंधान-शीलस्य स्वैर् अपि व्ययैस् तथा^आराधनम् अन्ते निष्फलं सो +अनर्थो निरनुबन्धः ॥
तस्यैव राजवल्लभस्य क्रौर्यप्रभावाधिकस्य तथैवाराधनमन्ते निष्फलं निष्कासनं च दोषकरं सो ऽनर्थो ऽनर्थानुबन्धः ॥
तस्य^एव राज-वल्लभस्य क्रौर्य-प्रभाव^अधिकस्य तथा^एव^आराधनम् अन्ते निष्फलं निष्कासनं च दोष-करं सो +अनर्थो +अनर्थ^अनुबन्धः ॥
एवं धर्मकामयोरप्यनुबन्धान्योजयेत् ।।
एवं धर्म-कामयोर् अप्य् अनुबन्धान् योजयेत् ॥
परस्परेण च युक्त्या संकिरेदित्यनुबन्धाः ॥
परस्परेण च युक्त्या संकिरेद् इत्य् अनुबन्धाः ॥
परितोषितो ऽपि दास्यति न वेत्यर्थसंशयः ।
परितोषितो +अपि दास्यति न वा^इत्य् अर्थसंशयः ।
निष्पीडितार्थमफलमुत्सृजन्त्या अर्थमलभमानाया धर्मः स्यान्न वेति धर्मसंशयः ।
निष्पीडित^अर्थम् अफलम् उत्सृजन्त्या अर्थम् अलभमानाया धर्मः स्यान् न वा^इति धर्म-संशयः ।
अभिप्रेतमुपलभ्य परिचारकमन्यं वा क्षुद्रं गत्वा कामः स्यान्न वेति कामसंशयः ।
अभिप्रेतम् उपलभ्य परिचारकम् अन्यं वा क्षुद्रं गत्वा कामः स्यान् न वा^इति काम-संशयः ।
प्रभाववान्क्षुद्रो ऽनभिमतो ऽनर्थं करिष्यति न वेत्यनर्थसंशयः ।
प्रभाववान् क्षुद्रो +अनभिमतो +अनर्थं करिष्यति न वा^इत्य् अनर्थ-संशयः ।
अत्यन्तनिष्फलः सक्तः परित्यक्तः पितृलोकं यायात्तत्राधर्मः स्यान्न वेत्यधर्मसंशयः ।
अत्यन्त-निष्फलः सक्तः परित्यक्तः पितृ-लोकं यायात् तत्र^अधर्मः स्यान् न वा^इत्य् अधर्म-संशयः ।
रागस्यापि विवक्षायामभिप्रेतमनुपलभ्य विरागः ।स्यान्न वेति द्वेषसंशयः ।इति शुद्धसंशयाः ॥
रागस्य^अपि विवक्षायाम् अभिप्रेतम् अनुपलभ्य विरागः । स्यान् न वा^इति द्वेष-संशयः । इति शुद्ध-संशयाः ॥
अथ संकीर्णाः ॥
अथ संकीर्णाः ॥
आगन्तोरविदितशीलस्य वल्लभसंश्रयस्य प्रभविष्णोर्वा समुपस्थितस्याराधनमर्थो ऽनर्थ इति संशयः ।
आगन्तोर् अविदित-शीलस्य वल्लभ-संश्रयस्य प्रभविष्णोर् वा समुपस्थितस्य^आराधनम् अर्थो +अनर्थ इति संशयः ।
श्रोत्रियस्य ब्रह्मचारिणो दीक्षितस्य व्रतिनो लिङ्गिनो वा मां दृष्ट्वा जातरागस्य मुमूर्षोर्मित्रवाक्यादानृशंस्याच्च गमनं धर्मो ऽधर्म इति संशयः ।
श्रोत्रियस्य ब्रह्मचारिणो दीक्षितस्य व्रतिनो लिङ्गिनो वा मां दृष्ट्वा जात-रागस्य मुमूर्षोर् मित्र-वाक्याद् आनृशंस्याच् च गमनं धर्मो +अधर्म इति संशयः ।
लोकादेवाकृतप्रत्ययादगुणो गुणवान्वेत्यनवेक्ष्य गमनं कामो द्वेष इति संशयः ।
लोकाद् एव^आकृत-प्रत्ययाद् अगुणो गुणवान् वा^इत्य् अनवेक्ष्य गमनं कामो द्वेष इति संशयः ।
संकिरेच्च परस्परेणेति संकीर्णसंशयाः ॥
संकिरेच् च परस्परेण^इति संकीर्ण-संशयाः ॥
यत्र परस्याभिगमने ऽर्थः सक्ताच्च संघर्षतः स उभययो ऽर्थः ।
यत्र परस्य^अभिगमने +अर्थः सक्ताच् च संघर्षतः स उभययो +अर्थः ।
यत्र स्वेन व्ययेन निष्फलमभिगमनं सक्ताच्चामर्षिताद्वित्तप्रत्यादानं स उभयतो ऽनर्थः ।
यत्र स्वेन व्ययेन निष्फलम् अभिगमनं सक्ताच् च^अमर्षिताद् वित्त-प्रत्यादानं स उभयतो +अनर्थः ।
यत्राभिगमने ऽर्थो भविष्यति न वेत्याशङ्का सक्तो ऽपि संघर्षाद्दास्यति न वेति स उभयतो ऽर्थसंशयः ।
यत्र^अभिगमने +अर्थो भविष्यति न वा^इत्य् आशङ्का सक्तो +अपि संघर्षाद् दास्यति न वा^इति स उभयतो +अर्थ-संशयः ।
यत्राभिगमने व्ययवति पूर्वो विरुद्धः क्रोधादपकारं करिष्यति न वेति सक्तो वामर्षितो दत्तं प्रत्यादास्यति न वेति स उभयतो ऽनर्थसंशयः ।इत्यौद्दालकेरुभयतोयोगाः ॥
यत्र^अभिगमने व्ययवति पूर्वो विरुद्धः क्रोधाद् अपकारं करिष्यति न वा^इति सक्तो वामर्षितो दत्तं प्रत्यादास्यति न वा^इति स उभयतो +अनर्थसंशयः । इत्य् औद्दालकेर् उभयतो-योगाः ॥
बाभ्रवीयास्तु ---
बाभ्रवीयास् तु ---
यत्राभिगमने ऽर्थो ऽनभिगमने च सक्तादर्थः स उभयतो ऽर्थः ।
यत्र^अभिगमने +अर्थो +अनभिगमने च सक्ताद् अर्थः स उभयतो +अर्थः ।
यत्राभिगमने निष्फलो व्ययो ऽनभिगमने च निष्प्रतीकारो ऽनर्थः स उभयतो ऽनर्थः ।
यत्र^अभिगमने निष्फलो व्ययो +अनभिगमने च निष्प्रती-कारो +अनर्थः स उभयतो +अनर्थः ।
यत्राभिगमने निर्व्ययो दास्यति न वेति संशयो ऽनभिगमने सक्तो दास्यति न वेति स उभयतो ऽर्थसंशयः ।
यत्र^अभिगमने निर्व्ययो दास्यति न वा^इति संशयो +अनभिगमने सक्तो दास्यति न वा^इति स उभयतो +अर्थ-संशयः ।
यत्राभिगमने व्ययवति पूर्वो विरुद्धः प्रभाववान्प्राप्स्यते न वेति संशयो ऽनभिगमने च क्रोधादनर्थं करिष्यति न वेति स उभयतो ऽनर्थसंशयः ॥
यत्र^अभिगमने व्ययवति पूर्वो विरुद्धः प्रभाववान् प्राप्स्यते न वा^इति संशयो +अनभिगमने च क्रोधाद् अनर्थं करिष्यति न वा^इति स उभयतो +अनर्थ-संशयः ॥
एतेषामेव व्यतिकरे ऽन्यतो ऽर्थो ऽन्यतो ऽनर्थः ,अन्यतो ऽर्थो ऽन्यतो ऽर्थसंशयः ,अन्यतो ऽर्थो ऽन्यतो ऽनर्थसंशय इति षट्संकीर्णयोगाः ॥
एतेषाम् एव व्यतिकरे +अन्यतो +अर्थो +अन्यतो +अनर्थः, अन्यतो +अर्थो +अन्यतो +अर्थ-संशयः, अन्यतो +अर्थो +अन्यतो +अनर्थ-संशय इति षट्संकीर्ण-योगाः ॥
तेषु सहायैः सह विमृश्य यतो ऽर्थभूयिष्ठो ऽर्थसंशयो गुरुरनर्थप्रशमो वा ततः प्रवर्तेत ॥
तेषु सहायैः सह विमृश्य यतो +अर्थ-भूयिष्ठो +अर्थ-संशयो गुरुर् अनर्थ-प्रशमो वा ततः प्रवर्तेत ॥
एवं धर्मकामवप्यनयैव युक्त्योदाहरेत् ।संकिरेच्च परस्परेण व्यतिषञ्जयेच्चेत्युभयतोयोगाः ॥
एवं धर्म-कामव् अप्य् अनया^एव युक्त्या^उदाहरेत् । संकिरेच् च परस्परेण व्यतिषञ्जयेच् च^इत्य् उभयतो-योगाः ॥
संभूय च विटाः परिगृह्णन्त्येकामसौ गोष्ठीपरिग्रहः ।
संभूय च विटाः परिगृह्णन्त्य् एकाम् असौ गोष्ठी-परिग्रहः ।
सा तेषामितस्ततः संसृज्यमाना प्रत्येकं संघर्षादर्थं निर्वर्तयेत् ।
सा तेषाम् इतस् ततः संसृज्यमाना प्रत्येकं संघर्षाद् अर्थं निर्वर्तयेत् ।
सुवसन्तकादिषु च योगे यो मे इमममुं च संपादयिष्यति तस्याद्य गमिष्यति मे दुहितेति मात्रा वाचयेत् ।
सुवसन्तक^आदिषु च योगे यो मे इमम् अमुं च संपादयिष्यति तस्य^आद्य गमिष्यति मे दुहिता^इति मात्रा वाचयेत् ।
तेषां च संघर्षजे ऽभिगमने कार्याणि लक्षयेत् ।
तेषां च संघर्षजे +अभिगमने कार्याणि लक्षयेत् ।
एकतो ऽर्थः सर्वतो ऽर्थः एकतो ऽनर्थः सर्वतो ऽनर्थः अर्धतो ऽर्थः सर्वतो ऽर्थः अर्धतो ऽनर्थः सर्वतो ऽनर्थः ।इति समन्ततो योगाः ॥
एकतो +अर्थः सर्वतो +अर्थः एकतो +अनर्थः सर्वतो +अनर्थः अर्धतो +अर्थः सर्वतो +अर्थः अर्धतो +अनर्थः सर्वतो +अनर्थः । इति समन्ततो योगाः ॥
अर्थसंशयमनर्थसंशयं च पूर्ववद्योजयेत् ।संकिरेच्च तथा धर्मकामावपि ।इत्य् *अनुबन्धार्थानर्थ [Ch: अर्थानर्थानुबन्ध ] संशयविचाराः ॥
अर्थ-संशयम् अनर्थ-संशयं च पूर्ववद् योजयेत् । संकिरेच् च तथा धर्म-कामाव् अपि । इत्य् *अनुबन्ध^अर्थ^अनर्थ[Ch: अर्थ^अनर्थ^अनुबन्ध] -संशय-विचाराः ॥
कुम्भदासी परिचारिका कुलटा स्वैरिणी नटी शिल्पकारिका प्रकाशविनष्टा रूपाजीवा गणिका चेति वेश्याविशेषाः ॥
कुम्भ-दासी परिचारिका कुलटा स्वैरिणी नटी शिल्प-कारिका प्रकाश-विनष्टा रूप^आजीवा गणिका च^इति वेश्या-विशेषाः ॥
सर्वासां चानुरूपेण गम्याः सहायास्तदुपरञ्जनमर्थागमोपाया निष्कासनं पुनः सधानं लाभविशेषानुबन्धा अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचाराश्चेति वैशिकम् ।।
सर्वासां च^अनुरूपेण गम्याः सहायास् तद् उपरञ्जनम् अर्थ^आगम^उपाया निष्कासनं पुनः सधानं लाभ-विशेष^अनुबन्धा अर्थ^अनर्थ^अनुबन्ध-संशय-विचाराश् च^इति वैशिकम् ॥
भवतश् च^अत्र श्लोकौ ---
रत्यर्थाः पुरुषा येन रत्यर्थाश्चैव योषितः ॥
रत्य्-अर्थाः पुरुषा येन रत्य्-अर्थाश् च^एव योषितः ॥
शास्त्रस्यार्थप्रधानत्वात्तेन योगो ऽत्र योषिताम् ।।
शास्त्रस्य^अर्थ-प्रधानत्वात् तेन योगो +अत्र योषिताम् ॥
सन्ति रागपरा नार्यः सन्ति चार्थपरा अपि ।
सन्ति राग-परा नार्यः सन्ति च^अर्थ-परा अपि ।
प्राक्तत्र वर्णितो रागो वेश्यायोगाश्च वैशिके ॥
प्राक् तत्र वर्णितो रागो वेश्या-योगाश् च वैशिके ॥

No comments:

Post a Comment