ॐ श्री गुरुभ्यो नमः|| गुरु ब्रह्मा गुरु विष्णु गुरु देवो महेश्वर: | गुरु साक्षात् परब्रह्मा तस्मै श्री गुरवे नमः ||

HTML codes

08 May 2011

kathopanishada

0.0.0
आऊं
सह नाववतु
सह नौ~ अवतु
सह नौ भुनक्तु
सह नौ भुनक्तु
सह वीर्यं करवावहै
सह वीर्यम्~ करवावहै
तेजस्वि नावधीतमस्तु
तेजस्वि नौ~ अधीतम् अस्तु
मा विद्विषावहै
मा वि-द्विषावहै
शान्तिः शान्तिः शान्तिः
आऊं शान्तिः शान्तिः शान्तिः
Part I
Canto I
आऊं
1.1.1
उशन्ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ
उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्व-वेदसम्~ ददौ
तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस
तस्य ह नचिकेताः~ नाम पुत्रः~ आस
1.1.2
तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाविवेश
तम्~ ह कुमारम्~ सन्तम्~ दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा~ आ-विवेश
सो ऽमन्यत
सः~ अमन्यत
1.1.3
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः
पीत~-उदकाः~ जग्ध-तृणाः~ दुग्ध-दोहाः~
अनन्दा नाम ते लोकास्
निः~-इन्द्रियाः~ अनन्दाः~
तान्स गच्छति ता ददत्
नाम ते लोकाः~ तान् स गच्छति ताः~ ददत्
1.1.4
स होवाच पितरं
स ह~ उवाच पितरम्~
तात कस्मै मां दास्यसीति
तात कस्मै माम्~ दास्यसि~
द्वितीयं तृतीयं
इति द्वितीयम्~ तृतीयम्~
तं होवाच
तम्~ ह~ उवाच
मृत्यवे त्वा ददामीति
मृत्यवे त्वा ददामि~ इति
1.1.5
बहूनामेमि प्रथमो
बहूनाम् एमि प्रथमः~
बहूनामेमि मध्यमः
बहूनाम् एमि मध्यमस्~
किं स्विद्यमस्य कर्तव्यं
किम्~ स्विद् यमस्य कर्तव्यम्~
यन्मयाद्य करिष्यति
यद्~ मया~ अद्य करिष्यति
1.1.6
अनुपश्य यथा पूर्वे
अनु-पश्य यथा पूर्वे
प्रतिपश्य तथापरे
प्रति-पश्य तथा~ अपरे
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते
सस्यम् इव मर्त्यस्~ पच्यते
सस्यमिव जायते पुनः
सस्यम् इव जायते पुनर्~
1.1.7
वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान्
वैश्वानरस्~ प्र-विशति~ अतिथिः~ ब्राह्मणः~
तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति
गृहान् तस्य~ एताम्~ शान्तिम्~
हर वैवस्वतोदकम्
कुर्वन्ति हर वैवस्वत~ उदकम्
1.1.8
आशाप्रतीक्षे संगतं सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान्
आशा-प्रतीक्षे संगतं सूनृतां च~ इष्टा-पूर्ते पुत्र-पशून्~ च
एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो
सर्वान् एतद् वृङ्क्ते पुरुषस्य~ अल्प-मेधसः~
यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे
यस्य~ अन्-अश्नन् वसति ब्राह्मणः~ गृहे
1.1.9
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे ऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः
तिस्रः~ रात्रीः~ यद् अवात्सीः~ गृहे मे ~अन्-अश्नन् ब्रह्मन्~ अतिथिः~ नमस्यः~
नमस्ते ऽस्तु ब्रह्मन्
नमः~ ते ~अस्तु ब्रह्मन्
स्वस्ति मे ऽस्तु
स्वस्ति मे ~अस्तु
तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व
तस्माद्~ प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व
1.1.10
शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्वीतमन्युर्गौतमो माभि मृत्यो
शान्त-संकल्पस्~ सुमना यथा स्याद् वीत-मन्युः~ गौतमः~ मा~ अभि
त्वत्प्रसृष्टम्माभिवदेत्प्रतीत
मृत्यो त्वत्-प्रसृष्टम् मा ~अभि-वदेत्
एतत्त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे
प्रति~-इतः~ एतद्~ त्रयाणाम्~ प्रथमम्~ वरम्~ वृणे
1.1.11
यथा पुरस्ताद्भविता प्रतीत
यथा पुरस्ताद् भविता प्रति~-इतः~
औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः
औद्दालकिः~ आरुणिः~ मद्~-प्रसृष्टस्~
सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युस्
सुखम्~ रात्रीस्~ शयिता वीत-मन्युः~
त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात्प्रमुक्तम्
त्वाम्~ ददृशिवान् मृत्यु-मुखाद्~ प्र-मुक्तम्
1.1.12
स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति
स्वर्गे लोके न भयम्~ किम्~-चन~
न तत्र त्वन्न जरया बिभेति
अस्ति न तत्र त्वद्~ न जरया बिभेति
उभे तीर्त्वाशनायापिपासे
उभे तीर्त्वा~ अशनाया-पिपासे
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके
शोक~-अतिगः~ मोदते स्वर्ग-लोके
1.1.13
स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो
स त्वम् अग्निम्~ स्वर्ग्यम् अधि~-एषि मृत्यो
प्रब्रूहि त्वं श्रद्दधानाय मह्यम्
प्र-ब्रूहि त्वम्~ श्रद्-दधानाय मह्यम्
स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त
स्वर्ग-लोका अमृतत्वं भजन्ते~
एतद्द्वितीयेन वृणे वरेण
एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण
1.1.14
प्र ते ब्रवीमि
प्र ते ब्रवीमि
तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानननन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां
तद् उ मे नि-बोध स्वर्ग्यम् अग्निम्~ नचिकेतस्~ प्र-जानन् अनन्तलोक~-आप्तिम् अथ~ उ
विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्
प्र-तिष्ठाम्~ विद्धि त्वम् एतम्~ निहितम्~ गुहायाम्
1.1.15
लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै
लोक~-आदिम् अग्निम्~ तम् उवाच तस्मै
या इष्टका यावतीर्वा यथा वा
याः~ इष्टकाः~ यावतीः~ वा यथा
स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनरेव आह तुष्टः
वा स च~ अपि तद्~ प्रति~-अवदद् यथा~-उक्तम्~ अथ~ अस्य मृत्युस्~ पुनर् एव~ आह तुष्टस्~
1.1.16
तमब्रवीत्प्रीयमाणो महात्मा
तम् अब्रवीत् प्रीयमाणः~ महा~-आत्मा
वरं तवेहाद्य ददामि भूयः
वरम्~ तव~ इह~ अद्य ददामि
तवैव नाम्ना भवितायमग्निः
भूयः~ तव~ एव नाम्ना भविता~
सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण
अयम् अग्निस्~ सृङ्काम्~ च~ इमाम् अनेक-रूपाम्~ गृहाण
1.1.17
त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं
त्रिणाचिकेतः~ त्रिभिः~ एत्य सन्धिम्~
त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू
त्रिकर्म-कृत् तरति जन्म-मृत्यू
ब्रह्म जज्ञं देवमीड्यं विदित्वा
ब्रह्म जज्ञम्~ देवम् ईड्यम्~ विदित्वा
निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति
निचाय्य~ इमाम्~ शान्तिम् अत्यन्तम् एति
1.1.18
त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा
त्रिणाचिकेतः~ त्रयम् एतद् विदित्वा
य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम्
यः~ एवम्~ विद्वान्~ चिनुते नाचिकेतम्
स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोद्य
स मृत्यु-पाशान् पुरतस्~ प्र-~नोद्य
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके
शोक~-अतिगः~ मोदते स्वर्ग-लोके
1.1.19
एष ते ऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो
एष ते ~अग्निः~ नचिकेतः स्वर्ग्यः~
यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण
यम् अवृणीथाः~ द्वितीयेन वरेण
एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्
एतम् अग्निं तव~ एव प्र-वक्ष्यन्ति जनासः~
तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व
तृतीयम्~ वरम्~ नचिकेतः~ वृणीष्व
1.1.20
येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये
या~ इयं प्र~-इते विचिकित्सा मनुष्ये
ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके
~अस्ति~ इति~ एके न~ अयम् अस्ति~ इति च~ एके
एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं
एतद् विद्याम् अनु-शिष्टः~ त्वया~ अहम्~
वराणामेष वरस्तृतीयः
वराणाम् एष वरः~ तृतीयस्~
1.1.21
देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा
देवैः~ अत्र~ अपि विचिकित्सितम्~ पुरा
न हि सुविज्ञेयम्
न हि सुविज्ञेयम्
अणुरेष धर्मः
अणुः~ एष धर्मः~
अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व
अन्यम्~ वरम्~ नचिकेतः~ वृणीष्व
मा मोपरोत्सीर्
मा मा~ उप-रोत्सीः~
अति मा सृजैनम्
अति मा सृज~ एनम्
1.1.22
देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल
देवैः~ अत्र~ अपि विचिकित्सितम्~ किल
त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ
त्वम्~ च मृत्यो यन् न सुज्ञेयम् आत्थ
वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो
वक्ता च~ अस्य त्वादृग् अन्यः~ न लभ्यः~
नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित्
न~ अन्यः~ वरः~ तुल्यः~ एतस्य कः~-चित्
1.1.23
शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा बहून्पशून्हस्तिहिरण्यमश्वान्
शत~-आयुषस्~ पुत्र-पौत्रान् वृणीष्वा बहून् पशून् हस्ति-हिरण्यम् अश्वान्
भूमेर्महदायतनं वृणीष्व
भूमेः~ महद् आयतनम्~ वृणीष्व
स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि
स्वयम्~ च जीव शरदः~ यावद् इच्छसि
1.1.24
एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं
एतद्~ तुल्यम्~ यदि मन्यसे वरम्~
वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च
वृणीष्व वित्तम्~ चिर-जीविकाम्~ च
महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि
महा-भूमौ नचिकेतः~ त्वम् एधि
कामानां त्वा कामभाजं करोमि
कामानाम्~ त्वा काम-भाजम्~ करोमि
1.1.25
ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके
ये ये कामाः~ दुर्लभाः~ मर्त्य-लोके
सर्वान्कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व
सर्वान् कामान्~ छन्दतस्~ प्र~-अर्थयस्व
इमा रामाः सरथाः सतूर्या
इमाः~ रामास्~ स-रथास्~ स-तूर्याः~
न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैर्
न हि~ ईदृशाः~ लम्भनीयाः~ मनुष्यैः~
आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो
आभिः~ मद्~-प्रत्ताभिस्~ परि-चारयस्व नचिकेतः~
मरणं मानुप्राक्षीः
मरणम्~ मा~ अनु-प्राक्षीस्~
1.1.26
श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः
श्वः~-भावा मर्त्यस्य यद् अन्तक~ एतद्~ सर्व~-इन्द्रियाणाम्~ जरयन्ति तेजः~
अपि सर्वं जीवितमल्पमेव
अपि सर्वम्~ जीवितम् अल्पम् एव
तवैव वाहास्तव नृत्यगीते
तव~ एव वाहाः~ तव नृत्य-गीते
1.1.27
न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो
न वित्तेन तर्पणीयः~ मनुष्यः~
लप्स्यामहे वित्तम्
लप्स्यामहे वित्तम्
अद्राक्ष्म चेत्त्वा
अद्राक्ष्म चेद्~ त्वा
जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं
जीविष्यामः~ यावद् ईशिष्यसि त्वम्~
वरस्तु मे वरणीयः स एव
वरः~ तु मे वरणीयः स एव
1.1.28
अजीर्यताममृतानामुपेत्य
अजीर्यताम् अमृतानाम् उप~-इत्य
जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन्
जीर्यन् मर्त्यस्~ क्वधःस्थस्~ प्र-जानन्
अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत
अभि-ध्यायन् वर्ण-रति-प्रमोदान् अति-दीर्घे जीविते कः~ रमेत
1.1.29
यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो
यस्मिन्~ इदम्~ वि-चिकित्सन्ति मृत्यो
यत्साम्पराये महति
यद्~ साम्पराये महति
ब्रूहि नस्तत्
ब्रूहि नः~ तद्~
यो ऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो
यः~ अयम्~ वरः~ गूढम् अनु-प्र-विष्टः~
नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते
न~ अन्यम्~ तस्माद् नचिकेताः~ वृणीते
Part I
Canto II
1.2.1
अन्यच्छ्रेयो ऽन्यदुतैव प्रेयः
अन्यद्~ श्रेयः~ अन्यद् उत~ एव प्रेयः~
ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतस्
ते उभे नाना~-अर्थे पुरुषम्~ सिनीतः~
तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति
तयोस्~ श्रेयः~ आ-ददानस्य साधु भवति
हीयते ऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते
हीयते ~अर्थाद् यः~ उ प्रेयः~ वृणीते
1.2.2
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः
श्रेयः~ च प्रेयः~ च मनुष्यम् एतः~
तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः
तौ सम्-परि~-इत्य विविनक्ति धीरः~
श्रेयो हि धीरो ऽभि प्रेयसो वृणीते
श्रेयः~ हि धीरः~ अभि प्रेयसः~ वृणीते
प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते
प्रेयः~ मन्दः~ योग-क्षेमाद् वृणीते
1.2.3
स त्वं प्रियान्प्रियरूपांश्च कामानभिध्यायन्नचिकेतो ऽत्यस्राक्षीः
स त्वम्~ प्रियान् प्रिय-रूपान्~ च कामान् अभि-ध्यायन् नचिकेतः~ अति~-अस्राक्षीः~
नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो
न~ एताम्~ सृङ्काम्~ वित्त-मयीम् अव~-आप्तः~
यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः
यस्याम्~ मज्जन्ति बहवः~ मनुष्यास्~
1.2.4
दूरमेते विपरीते विषूची अविज्ञा या च विद्येति ज्ञाता
दूरम् एते वि-परि~-इते विषूचीः~ अविज्ञा या च विद्या~ इति ज्ञाता
विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये
विद्या~-अभीप्सिनम्~ नचिकेतसम्~ मन्ये
न त्वा कामा बहवो ऽलोलुपन्त
न त्वा कामाः~ बहवः~ अलोलुपन्त
1.2.5
अविज्ञायामन्तरे वर्तमानाः
अविज्ञायाम् अन्तरे वर्तमानास्~
स्वयंधीराः पण्डितंमन्यमानाः
स्वयम्~-धीरास्~ पण्डितम्~-मन्यमानाः~
दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा
दन्द्रम्यमाणास्~ परि-यन्ति मूढाः~
अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः
अन्धेन~ एव नीयमाना यथा~ अन्धास्~
1.2.6
न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम्
न साम्परायस्~ प्रति-भाति बालम्~ प्र-माद्यन्तम्~ वित्त-मोहेन मूढम्
अयं लोको नास्ति पर इति मानी
अयम्~ लोकः~ न~ अस्ति परः~ इति मानी
पुनः पुनर्वशमापद्यते मे
पुनर्~ पुनर् वशम् आ-पद्यते मे
1.2.7
श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः
श्रवणाय~ अपि बहुभिर् यः~ न लभ्यस्~
शृण्वन्तो ऽपि बहवो यं न विद्युः
शृण्वन्तस्~ अपि बहवः~ यम्~ न विद्युर्~
आश्चर्यो वक्ता
आश्चर्यः~ वक्ता
कुशलो ऽस्य लब्धा
कुशलः~ अस्य लब्धा
आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः
आश्चर्यः~ ज्ञाता कुशल~-अनु-शिष्टस्~
1.2.8
न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः
न नरेण~ अवरेण प्र~-उक्त एष सुविज्ञेयः~ बहुधा चिन्त्यमानः~
अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति
अनन्यप्रोक्ते गतिः~ अत्र न~ अस्ति
अणीयान्ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात्
अणीयान् ह्य् अतर्क्यम् अणु-प्रमाणाद्~
1.2.9
नैषा तर्केण मतिरापनेया
न~ एषा तर्केण मतिः~ आपनेया
प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ
प्रोक्ता~ अन्येन~ एव सुज्ञानाय प्रेष्ठ
यां त्वमापः
याम्~ त्वम् आपस्~
सत्यधृतिर्बतासि
सत्य-धृतिर् बत~ असि
त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा
त्वादृङ् नः~ भूयान् नचिकेतस्~ प्रष्टा
1.2.10
जानाम्यहं शेवधिरित्य्
जानामि~ अहम्~ शेवधिः~ इति~
अनित्यं
अनित्यम्~
न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्
न हि~ अध्रुवैस्~ प्र~-आप्यते हि ध्रुवम्~ तद्~
ततो मया नाचिकेतश्चितो ऽग्निः
ततः~ मया नाचिकेतः~ चितः~ अग्निः~
अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम्
अनित्यैः~ द्रव्यैस्~ प्राप्तवान् अस्मि नित्यम्
1.2.11
कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम्स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतो ऽत्यस्राक्षीः
कामस्य~ आप्तिम्~ जगतस्~ प्रतिष्ठाम्~ क्रतोः~ आनन्त्यम् अ-भयस्य पारम् स्तोम-महद् उरु-गायम्~ प्र-तिष्ठाम्~ दृष्ट्वा धृत्या धीरः~ नचिकेतः~ अति~-अस्राक्षीस्~
1.2.12
तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्
तम्~ दुः~-दर्शम्~ गूढम् अनु-प्र-विष्टम्~ गुहा-हितम्~ गह्वरे-ष्ठं पुराणम्
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा
अध्यात्म-योग~-अधिगमेन देवम्~ मत्वा
धीरो हर्षशोकौ जहाति
धीरः~ हर्ष-शोकौ जहाति
1.2.13
एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य
एतद्~ श्रुत्वा सम्-परि-गृह्य मर्त्यस्~ प्र-वृह्य
धर्म्यमणुमेतमाप्य
धर्म्यम् अणुम् एतम् आप्य
स मोदते
स मोदते
मोदनीयं हि लब्ध्वा
मोदनीयम्~ हि लब्ध्वा
विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये
वि-वृतम्~ सद्म नचिकेतसम्~ मन्ये
1.2.14
अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्
अन्यत्र धर्माद् अन्यत्र~ अधर्मात्
अन्यत्रास्मात्कृताकृतात्
अन्यत्र~ अस्माद्~ कृत~-अकृताद्~
अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च
अन्यत्र भूताद्~ च भव्याद्~ च
यत्तत्पश्यसि
यद्~ तद्~ पश्यसि
तद्वद
तद् वद
1.2.15
सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति
सर्वे वेदाः~ यद्~ पदम् आ-मनन्ति
तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति
तपांसि सर्वाणि च यद् वदन्ति
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
यद् इच्छन्तः~ ब्रह्मचर्यम्~ चरन्ति
तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्य्
तद्~ ते पदम्~ संग्रहेण ब्रवीमि~
ओमित्येतत्
ओम् इति~ एतद्~
1.2.16
एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म
एतद् ~हि~ एव~ अक्षरम्~ ब्रह्म
एतद्ध्येवाक्षरं परम्
एतद् ~हि~ एव~ अक्षरं परम्
एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा
एतद् ~हि~ एव~ अक्षरम्~ ज्ञात्वा
यो यदिच्छति
यः~ यद् इच्छति
तस्य तत्
तस्य तद्~
1.2.17
एतदालम्बनं श्रेष्ठम्
एतद् आलम्बनम्~ श्रेष्ठम्
एतदालम्बनं परम्
एतद् आलम्बनम्~ परम्
एतदालम्बनं ज्ञात्वा
एतद् आलम्बनम्~ ज्ञात्वा
ब्रह्मलोके महीयते
ब्रह्म-लोके महीयते
1.2.18
न जायते म्रियते वा विपश्चिन्
न जायते म्रियते वा विपश्चिद्~
नायं कुतश्चिन्
न~ अयम्~ कुतः~-चिद्~
न बभूव कश्चित्
न बभूव कः~-चिद्~
अजो नित्यः शाश्वतो ऽयं पुराणो
अजस् नित्यः~ शाश्वतः~ अयम्~ पुराणः~
न हन्यते हन्यमाने शरीरे
न हन्यते हन्यमाने शरीरे
1.2.19
हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं
हन्ता चेद्~ मन्यते हन्तुम्~
हतश्चेन्मन्यते हतम्
हतः~ चेद्~ मन्यते हतम्
उभौ तौ न विजानीतो
उभौ तौ न वि-जानीतः~
नायं हन्ति
न~ अयम्~ हन्ति
न हन्यते
न हन्यते
1.2.20
अणोरणीयान्
अणोः~ अणीयान्
महतो महीयान्
महतः~ महीयान्
आत्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्
आत्मा~ अस्य जन्तोः~ नि-हितः~ गुहायाम्
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः
तम् अक्रतुस्~ पश्यति वीत-शोको धातु-प्रसादाद्~ महिमानम् आत्मनस्~
1.2.21
आसीनो दूरं व्रजति
आसीनः~ दूरम्~ व्रजति
शयानो याति सर्वतः
शयानः~ याति सर्वतस्~
कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति
कः~ तम्~ मदामदम्~ देवम्~ मद् अन्यः~ ज्ञातुम् अर्हति
1.2.22
अशरीरं शरीरेष्व्
अशरीरम्~ शरीरेषु~
अनवस्थेष्ववस्थितम्
अनवस्थेषु~ अव-स्थितम्
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा
महान्तम्~ विभुम् आत्मानम्~ मत्वा
धीरो न शोचति
धीरः~ न शोचति
1.2.23
नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन
न~ अयम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यः~ न मेधया न बहुना श्रुतेन
यमेवैष वृणुते
यम् एव~ एष वृणुते
तेन लभ्यः
तेन लभ्यः~
तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम्
तस्य~ एष आत्मा वि-वृणुते तनुम्~ स्वाम्
1.2.24
नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः
न~ अविरतः~ दुस्चरिताद्~ नाशान्तः~ न~ असमाहितः~ न~
नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्
अशान्तमानसो वा~ अपि प्रज्ञानेन~ एनम् आप्नुयात्
1.2.25
यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः
यस्या ब्रह्म च क्षत्रम्~ च उभे भवतः~ ओदनः~
मृत्युर्यस्योपसेचनं
मृत्युः~ यस्य~ उपसेचनम्~
क इत्था वेद यत्र सः
कः~ इत्था वेद यत्र सस्~
Part I
Canto III
1.3.1
ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके
ऋतम्~ पिबन्तौ सुकृतस्य लोके
गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे
गुहाम्~ प्र-विष्टौ परमे पर~-अर्धे
छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः
छाया-तपौ ब्रह्म-विदः~ वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेतास्~
1.3.2
यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम्
यः सेतुः~ ईजानानाम् अक्षरम्~ ब्रह्म यद्~ परम्
अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमहि
अभयम्~ तितीर्षताम्~ पारम्~ नाचिकेतम्~ शकेमहि
1.3.3
आत्मानं रथिनं विद्धि
आत्मानम्~ रथिनम्~ विद्धि
शरीरं रथमेव तु
शरीरम्~ रथम् एव तु
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि
बुद्धिम्~ तु सारथिम्~ विद्धि
मनः प्रग्रहमेव च
मनस्~ प्रग्रहम् एव च
1.3.4
इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्
इन्द्रियाणि हयान् आहुर् विषयान्~ तेषु गोचरान्
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः
आत्म~-इन्द्रिय-मनः~-युक्तम्~ भोक्ता~ इति~ आहुर् मनीषिणस्~
1.3.5
यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा
यः~ तु~ अविज्ञानवान् भवति~ अयुक्तेन मनसा सदा
तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि
तस्य~ इन्द्रियाणि~ अवश्यानि
दुष्टाश्वा इव सारथेः
दुष्ट~-अश्वाः~ इव सारथेस्~
1.3.6
यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा
यः~ तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा
तस्येन्द्रियाणि वश्यानि
तस्य~ इन्द्रियाणि वश्यानि
सदश्वा इव सारथेः
सद्-अश्वाः~ इव सारथेस्~
1.3.7
यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाशुचिः
यः~ तु~ अविज्ञानवान् भवति~ अमनस्कस्~ सदा ~अशुचिः~
न स तत्पदमाप्नोति
न स तद्~ पदम् आप्नोति
संसारं चाधिगच्छति
संसारम्~ च~ अधि-गच्छति
1.3.8
यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः
यः~ तु विज्ञानवान् भवति समनस्कस्~ सदा शुचिस्~
स तु तत्पदमाप्नोति
स तु तद्~ पदम् आप्नोति
यस्माद्भूयो न जायते
यस्माद् भूयः~ न जायते
1.3.9
विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः
विज्ञान-सारथिः~ यः~ तु मनस्~ प्रग्रहवान् नरः
सो ऽध्वनः पारमाप्नोति
सः~ अध्वनस्~ पारम् आप्नोति
तद्विष्णोः परमं पदम्
तद् विष्णोस्~ परमम्~ पदम्
1.3.10
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था
इन्द्रियेभ्यस्~ पराः~ हि~ अर्थाः~
अर्थेभ्यश्च परं मनः
अर्थेभ्यः~ च परम्~ मनः~
मनसस्तु परा बुद्धिर्
मनसः~ तु परा बुद्धिः~
बुद्धेरात्मा महान्परः
बुद्धेः~ आत्मा महान् परस्~
1.3.11
महतः परमव्यक्तम्
महतस्~ परम् अव्यक्तम्
अव्यक्तात्पुरुषः परः
अव्यक्ताद्~ पुरुषस्~ परस्~
पुरुषान्न परं किञ्चित्
पुरुषाद्~ न परम्~ किञ्चिद्~
सा काष्ठा सा परा गतिः
सा काष्ठा सा परा गतिस्~
1.3.12
एष सर्वेषु भूतेषु गूढो ऽत्मा न प्रकाशते
एष सर्वेषु भूतेषु गूढः~ अत्मा न प्र-काशते
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः
दृश्यते तु~ अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्म-दर्शिभिस्~
1.3.13
यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्
यच्छेत्~ वाक्~ मनसी प्राज्ञस्
तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि
तद् यच्छेत्~ ज्ञाने~ आत्मनि
ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्
ज्ञानम् आत्मनि महति नि-यच्छेत्
तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि
तद् यच्छेत्~ शान्ते~ आत्मनि
1.3.14
उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत
उत्-तिष्ठत जाग्रत प्र~-आप्य वरान् नि-बोधत
क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया
क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया
दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति
दुर्गम्~ पथः~ तद्~ कवयः~ वदन्ति
1.3.15
अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं
अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययम्~
तथारसं नित्यमगन्धवच्च यतनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं
तथा~ अरसम्~ नित्यम् अगन्धवत्~ च यद्~ अनादि~ अनन्तम्~ महतस्~ परम्~ ध्रुवम्~
निचाय्य तन्
नि-चाय्य तद्~
मृत्युमुखात्प्रमुच्यते
मृत्यु-मुखाद्~ प्र-मुच्यते
1.3.16
नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनमुक्त्वा श्रुत्वा च
नाचिकेतम् उपाख्यानम्~ मृत्यु-प्रोक्तम्~ सनातनम् उक्त्वा श्रुत्वा च
मेधावी ब्रह्मलोके महीयते
मेधावी ब्रह्म-लोके महीयते
1.3.17
य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्ब्रह्मसंसदि
यः~ इमम्~ परमम्~ गुह्यम्~ श्रावयेत्~ ब्रह्म-संसदि
प्रयतश्श्राद्धकाले वा
प्र-यतः~ श्राद्ध-काले वा
तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पते
तद् आनन्त्याय कल्पते तद् आनन्त्याय कल्पते
Part II
Canto I
2.1.1
पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयम्भूः
पराञ्चि खानि वि~-अतृणत् स्वयम्भूः~
तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन्
तस्माद्~ पराङ् पश्यति न~ अन्तरा~ आत्मन्
कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत्
कः~-चिद् धीरस्~ प्रत्यक्~ आत्मानम् ऐक्षत्
आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्
आवृत्त-चक्षुः~ अमृतत्वम् इच्छन्
2.1.2
पराचः कामाननुयन्ति बालाः
पराचस्~ कामान् अनु-यन्ति बालाः~
ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम्
ते मृत्योः~ यन्ति वि-ततस्य पाशम्
अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा
अथ धीराः~ अमृतत्वम्~ विदित्वा
ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते
ध्रुवम् अध्रुवेषु~ इह न प्र~-अर्थयन्ते
2.1.3
येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पर्शांश्च मैथुनान्
येन रूपम्~ रसम्~ गन्धम्~ शब्दान् स्पर्शान्~ च मैथुनान्
एतेनैव विजानाति
एतेन~ एव वि-जानाति
किमत्र परिशिष्यते
किम् अत्र परि-शिष्यते
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.1.4
स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति
स्वप्न~-अन्तम्~ जागरित~-अन्तम्~ च~ उभौ येन~ अनु-पश्यति
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा
महान्तम्~ विभुम् आत्मानम्~ मत्वा
धीरो न शोचति
धीरः~ न शोचति
2.1.5
य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकातीशानं भूतभव्यस्य
यः~ इमम्~ मधु~-अदं वेद आत्मानम्~ जीवम् अन्तिकाद्~ ईशानम्~ भूत-भव्यस्य
न ततो विजुगुप्सते
न ततः~ वि-जुगुप्सते
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.1.6
यः पूर्वं तपसो जातम्
यस्~ पूर्वम्~ तपसः~ जातम्
अद्भ्यः पूर्वमजायत
अद्भ्यस्~ पूर्वम् अजायत
गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं
गुहाम्~ प्र-विश्य तिष्ठन्तम्~
यो भूतेभिर्व्यपश्यत्
यः~ भूतेभिः~ वि~-अपश्यत्
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.1.7
या प्राणेन सम्भवत्यदितिर्देवतामयी
या प्राणेन सम्-भवति~ अदितिः~ देवतामयी
गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं
गुहाम्~ प्र-विश्य तिष्ठन्तीम्~
या भूतेभिर्व्यजायत
या भूतेभिः~ वि~-अजायत
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.1.8
अरण्योर्निहितो जातवेदा
अरण्योः~ नि-हितः~ जातवेदाः~
गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः
गर्भः~ इव सुभृतः~ गर्भिणीभिः~
दिवे दिव ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः
दिवे दिवे~ ईड्यः~ जागृवद्भिः~ हविष्मद्भिः~ मनुष्येभिः~ अग्निः~
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.1.9
यतश्चोदेति सूर्यो
यतः~ च~ उद्-एति सूर्यः~
ऽस्तं यत्र च गच्छति
अस्तम्~ यत्र च गच्छति
तं देवाः सर्वे ऽर्पितास्
तम्~ देवाः सर्वे ~अर्पिताः~
तदु नात्येति कश्चन
तद् उ न~ अति~-एति कः~-चन
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.1.10
यदेवेह तदमुत्र
यद् एव~ इह तद् अमुत्र
यदमुत्र तदन्विह
यद् अमुत्र तद् अनु~ इह
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति
मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति
य इह नानेव पश्यति
यः~ इह नाना~ इव पश्यति
2.1.11
मनसैवेदमाप्तव्यं
मनसा~ एव~ इदम् आप्तव्यम्~
नेह नानास्ति किञ्चन
न~ इह नाना~ अस्ति किम्~-चन
मृत्योः स मृत्युं गच्छति
मृत्योः स मृत्युम्~ गच्छति
य इह नानेव पश्यति
यः~ इह नाना~ इव पश्यति
2.1.12
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति
अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषः~ मध्ये~ आत्मनि तिष्ठति
ईशानो भूतभव्यस्य
ईशानः~ भूत-भव्यस्य
न ततो विजुगुप्सते
न ततः~ वि-जुगुप्सते
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.1.13
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमक
अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषः~ ज्योतिः~ इव~ अधूमकः~
ईशानो भूतभव्यस्य
ईशानः~ भूत-भव्यस्य
स एवाद्य स उ श्वः
स एव~ अद्य स उ श्वः~
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.1.14
यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति
यथा~ उदकम्~ दुर्गे वृष्टम्~ पर्वतेषु वि-धावति
एवं धर्मान्पृथक्पश्यंस्
एवम्~ धर्मान् पृथक् पश्यन्~
तानेवानुविधावति
तान् एव~ अनु-वि-धावति
2.1.15
यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं
यथा~ उदकम्~ शुद्धे शुद्धम् आ-सिक्तम्~
तादृगेव भवति
तादृक्~ एव भवति
एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम
एवम्~ मुनेः~ वि-जानतः~ आत्मा भवति गौतम
Part II
Canto II
2.2.1
पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसो ऽनुष्ठाय
पुरम् एकादश-द्वारम् अजस्य~ अवक्र-चेतसः~ अनु-ष्ठाय
न शोचति
न शोचति
विमुक्तश्च विमुच्यते
वि-मुक्तः~ च वि-मुच्यते
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.2.2
हंसश्शुचिषद्वसुरान्तरिक्षसद्
हंसः~ शुचि-~सद् वसुः~ आन्तरिक्ष-सद्
होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्
होता वेदि-~सद् अतिथिः~ दुरोण-सद्~
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद्
नृ-~सद् वर-सद् ऋत-सद् व्योम-सद्
अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत्
अब्-जाः~ गो-जाः~ ऋत-जाः~ अद्रि-जाः~ ऋतम्~ बृहत्
2.2.3
ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्य्
ऊर्ध्वम्~ प्राणम् उद्~-नयति~
अपानं प्रत्यगस्यति
अपानम्~ प्रत्यक्~ अस्यति
मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते
मध्ये वामनम् आसीनम्~ विश्वे देवाः~ उप~-आसते
2.2.4
अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः
अस्य वि-स्रंसमानस्य शरीर-स्थस्य देहिनः~
देहाद्विमुच्यमानस्य
देहाद् वि-मुच्यमानस्य
किमत्र परिशिष्यते
किम् अत्र परि-शिष्यते
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.2.5
न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन
न प्राणेन न~ अपानेन मर्त्यः~ जीवति कः~-चन
इतरेण तु जीवन्ति
इतरेण तु जीवन्ति
यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ
यस्मिन्~ एतौ~ उप~-आ-श्रितौ
2.2.6
हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्
हन्त ते~ इदम्~ प्र-वक्ष्यामि गुह्यम्~ ब्रह्म सनातनम्
यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम
यथा च मरणम्~ प्र-~आप्य आत्मा भवति गौतम
2.2.7
योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः
योनिम् अन्ये प्र-पद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः~
स्थाणुमन्ये ऽनुसंयन्ति
स्थाणुम् अन्ये ~अनु-सम्~-यन्ति
यथा कर्म यथा श्रुतम्
यथा कर्म यथा श्रुतम्
2.2.8
य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणस्
यः~ एष सुप्तेषु जागर्ति कामम्~ कामम्~ पुरुषः~ निर्-मिमाणस्
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते
तद् एव शुक्रम्~ तद् ब्रह्म तद् एव~ अमृतम् उच्यते
तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे
तस्मिन्~ लोकाः~ श्रिताः सर्वे
तदु नात्येति कश्चन
तद् उ न~ अति~-एति कः~-चन
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.2.9
अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
अग्निः~ यथा~ एकः~ भुवनम्~ प्र-विष्टः~
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बभूव
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
एकः~ तथा सर्वभूतान्तर् आत्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बहिः~ च
2.2.10
वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
वायुः~ यथा~ एको भुवनम्~ प्र-विष्टः~
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बभूव~
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
एकः~ तथा सर्वभूतान्तर् आत्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बहिः~ च
2.2.11
सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः
सूर्यः~ यथा सर्व-लोकस्य चक्षुः~
न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः
न लिप्यते चाक्षुषैः~ बाह्य-दोषैः~
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्म
एकः~ तथा सर्वभूतान्तर् आत्म
न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः
न लिप्यते लोक-दुःखेन बाह्यः~
2.2.12
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा
एकः~ वशी सर्वभूतान्तर् आत्मा
एकं रूपं बहुधा यः करोति
एकम्~ रूपम्~ बहुधा यः~ करोति
तमात्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीराः
तम् आत्म-स्थम्~ ये ~अनु-पश्यन्ति धीराः~
तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्
तेषाम्~ सुखम्~ शाश्वतम्~ न~ इतरेषाम्
2.1.13
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमक
अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषः~ ज्योतिः~ इव~ अधूमकः~
ईशानो भूतभव्यस्य
ईशानः~ भूत-भव्यस्य
स एवाद्य स उ श्वः
स एव~ अद्य स उ श्वः~
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.1.14
यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति
यथा~ उदकम्~ दुर्गे वृष्टम्~ पर्वतेषु वि-धावति
एवं धर्मान्पृथक्पश्यंस्
एवम्~ धर्मान् पृथक् पश्यन्~
तानेवानुविधावति
तान् एव~ अनु-वि-धावति
2.1.15
यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं
यथा~ उदकम्~ शुद्धे शुद्धम् आ-सिक्तम्~
तादृगेव भवति
तादृक्~ एव भवति
एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम
एवम्~ मुनेः~ वि-जानतः~ आत्मा भवति गौतम
Part II
Canto II
2.2.1
पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसो ऽनुष्ठाय
पुरम् एकादश-द्वारम् अजस्य~ अवक्र-चेतसः~ अनु-ष्ठाय
न शोचति
न शोचति
विमुक्तश्च विमुच्यते
वि-मुक्तः~ च वि-मुच्यते
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.2.2
हंसश्शुचिषद्वसुरान्तरिक्षसद्
हंसः~ शुचि-~सद् वसुः~ आन्तरिक्ष-सद्
होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्
होता वेदि-~सद् अतिथिः~ दुरोण-सद्~
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद्
नृ-~सद् वर-सद् ऋत-सद् व्योम-सद्
अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत्
अब्-जाः~ गो-जाः~ ऋत-जाः~ अद्रि-जाः~ ऋतम्~ बृहत्
2.2.3
ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्य्
ऊर्ध्वम्~ प्राणम् उद्~-नयति~
अपानं प्रत्यगस्यति
अपानम्~ प्रत्यक्~ अस्यति
मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते
मध्ये वामनम् आसीनम्~ विश्वे देवाः~ उप~-आसते
2.2.4
अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः
अस्य वि-स्रंसमानस्य शरीर-स्थस्य देहिनः~
देहाद्विमुच्यमानस्य
देहाद् वि-मुच्यमानस्य
किमत्र परिशिष्यते
किम् अत्र परि-शिष्यते
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.2.5
न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन
न प्राणेन न~ अपानेन मर्त्यः~ जीवति कः~-चन
इतरेण तु जीवन्ति
इतरेण तु जीवन्ति
यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ
यस्मिन्~ एतौ~ उप~-आ-श्रितौ
2.2.6
हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्
हन्त ते~ इदम्~ प्र-वक्ष्यामि गुह्यम्~ ब्रह्म सनातनम्
यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम
यथा च मरणम्~ प्र-~आप्य आत्मा भवति गौतम
2.2.7
योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः
योनिम् अन्ये प्र-पद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः~
स्थाणुमन्ये ऽनुसंयन्ति
स्थाणुम् अन्ये ~अनु-सम्~-यन्ति
यथा कर्म यथा श्रुतम्
यथा कर्म यथा श्रुतम्
2.2.8
य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणस्
यः~ एष सुप्तेषु जागर्ति कामम्~ कामम्~ पुरुषः~ निर्-मिमाणस्
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते
तद् एव शुक्रम्~ तद् ब्रह्म तद् एव~ अमृतम् उच्यते
तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे
तस्मिन्~ लोकाः~ श्रिताः सर्वे
तदु नात्येति कश्चन
तद् उ न~ अति~-एति कः~-चन
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.2.9
अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
अग्निः~ यथा~ एकः~ भुवनम्~ प्र-विष्टः~
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बभूव
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
एकः~ तथा सर्वभूतान्तर् आत्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बहिः~ च
2.2.10
वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
वायुः~ यथा~ एको भुवनम्~ प्र-विष्टः~
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बभूव~
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
एकः~ तथा सर्वभूतान्तर् आत्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बहिः~ च
2.2.11
सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः
सूर्यः~ यथा सर्व-लोकस्य चक्षुः~
न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः
न लिप्यते चाक्षुषैः~ बाह्य-दोषैः~
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्म
एकः~ तथा सर्वभूतान्तर् आत्म
न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः
न लिप्यते लोक-दुःखेन बाह्यः~
2.2.12
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा
एकः~ वशी सर्वभूतान्तर् आत्मा
एकं रूपं बहुधा यः करोति
एकम्~ रूपम्~ बहुधा यः~ करोति
तमात्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीराः
तम् आत्म-स्थम्~ ये ~अनु-पश्यन्ति धीराः~
तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्
तेषाम्~ सुखम्~ शाश्वतम्~ न~ इतरेषाम्
2.1.13
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमक
अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषः~ ज्योतिः~ इव~ अधूमकः~
ईशानो भूतभव्यस्य
ईशानः~ भूत-भव्यस्य
स एवाद्य स उ श्वः
स एव~ अद्य स उ श्वः~
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.1.14
यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति
यथा~ उदकम्~ दुर्गे वृष्टम्~ पर्वतेषु वि-धावति
एवं धर्मान्पृथक्पश्यंस्
एवम्~ धर्मान् पृथक् पश्यन्~
तानेवानुविधावति
तान् एव~ अनु-वि-धावति
2.1.15
यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं
यथा~ उदकम्~ शुद्धे शुद्धम् आ-सिक्तम्~
तादृगेव भवति
तादृक्~ एव भवति
एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम
एवम्~ मुनेः~ वि-जानतः~ आत्मा भवति गौतम
Part II
Canto II
2.2.1
पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसो ऽनुष्ठाय
पुरम् एकादश-द्वारम् अजस्य~ अवक्र-चेतसः~ अनु-ष्ठाय
न शोचति
न शोचति
विमुक्तश्च विमुच्यते
वि-मुक्तः~ च वि-मुच्यते
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.2.2
हंसश्शुचिषद्वसुरान्तरिक्षसद्
हंसः~ शुचि-~सद् वसुः~ आन्तरिक्ष-सद्
होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्
होता वेदि-~सद् अतिथिः~ दुरोण-सद्~
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद्
नृ-~सद् वर-सद् ऋत-सद् व्योम-सद्
अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत्
अब्-जाः~ गो-जाः~ ऋत-जाः~ अद्रि-जाः~ ऋतम्~ बृहत्
2.2.3
ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्य्
ऊर्ध्वम्~ प्राणम् उद्~-नयति~
अपानं प्रत्यगस्यति
अपानम्~ प्रत्यक्~ अस्यति
मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते
मध्ये वामनम् आसीनम्~ विश्वे देवाः~ उप~-आसते
2.2.4
अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः
अस्य वि-स्रंसमानस्य शरीर-स्थस्य देहिनः~
देहाद्विमुच्यमानस्य
देहाद् वि-मुच्यमानस्य
किमत्र परिशिष्यते
किम् अत्र परि-शिष्यते
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.2.5
न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन
न प्राणेन न~ अपानेन मर्त्यः~ जीवति कः~-चन
इतरेण तु जीवन्ति
इतरेण तु जीवन्ति
यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ
यस्मिन्~ एतौ~ उप~-आ-श्रितौ
2.2.6
हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्
हन्त ते~ इदम्~ प्र-वक्ष्यामि गुह्यम्~ ब्रह्म सनातनम्
यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम
यथा च मरणम्~ प्र-~आप्य आत्मा भवति गौतम
2.2.7
योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः
योनिम् अन्ये प्र-पद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः~
स्थाणुमन्ये ऽनुसंयन्ति
स्थाणुम् अन्ये ~अनु-सम्~-यन्ति
यथा कर्म यथा श्रुतम्
यथा कर्म यथा श्रुतम्
2.2.8
य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणस्
यः~ एष सुप्तेषु जागर्ति कामम्~ कामम्~ पुरुषः~ निर्-मिमाणस्
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते
तद् एव शुक्रम्~ तद् ब्रह्म तद् एव~ अमृतम् उच्यते
तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे
तस्मिन्~ लोकाः~ श्रिताः सर्वे
तदु नात्येति कश्चन
तद् उ न~ अति~-एति कः~-चन
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.2.9
अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
अग्निः~ यथा~ एकः~ भुवनम्~ प्र-विष्टः~
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बभूव
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
एकः~ तथा सर्वभूतान्तर् आत्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बहिः~ च
2.2.10
वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
वायुः~ यथा~ एको भुवनम्~ प्र-विष्टः~
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बभूव~
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
एकः~ तथा सर्वभूतान्तर् आत्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च
रूपम्~ रूपम्~ प्रति-रूपः~ बहिः~ च
2.2.11
सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः
सूर्यः~ यथा सर्व-लोकस्य चक्षुः~
न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः
न लिप्यते चाक्षुषैः~ बाह्य-दोषैः~
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्म
एकः~ तथा सर्वभूतान्तर् आत्म
न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः
न लिप्यते लोक-दुःखेन बाह्यः~
2.2.12
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा
एकः~ वशी सर्वभूतान्तर् आत्मा
एकं रूपं बहुधा यः करोति
एकम्~ रूपम्~ बहुधा यः~ करोति
तमात्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीराः
तम् आत्म-स्थम्~ ये ~अनु-पश्यन्ति धीराः~
तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्
तेषाम्~ सुखम्~ शाश्वतम्~ न~ इतरेषाम्
2.2.13
नित्यो ऽनित्यानां
नित्यः~ अनित्यानाम्~
चेतनश्चेतनानां
चेतनः~ चेतनानाम्~
एको बहूनां यो विदधाति कामान्
एकस् बहूनाम्~ यः~ वि-दधाति कामान्
तमात्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीराः
तम् आत्म-स्थम्~ ये ~अनु-पश्यन्ति धीराः~
तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्
तेषाम्~ शान्तिः~ शाश्वती न~ इतरेषाम्
2.2.14
तदेतदिति मन्यन्ते ऽनिर्देश्यं परमं सुखम्
तद् एतद् इति मन्यन्ते ~अनिर्देश्यम्~ परमम्~ सुखम्
कथं नु तद्विजानीयां
कथम्~ नु तद् विजानीयां
किमु भाति विभाति वा
किम् उ भाति वि-भाति वा
2.2.15
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं
न तत्र सूर्यः~ भाति न चन्द्र-तारकम्~
नेमा विद्युतो भान्ति
न~ इमाः~ विद्युतः~ भान्ति
कुतो ऽयमग्निः
कुतः~ अयम् अग्निः~
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं
तम् एव भान्तम् अनु-भाति सर्वम्~
तस्य भासा सर्वमिदं विभाति
तस्य भासा सर्वम् इदम्~ वि-भाति
Part II
Canto III
2.3.1
ऊर्ध्वमूलो ऽवाक्शाख एषो ऽश्वत्थः सनातनः
ऊर्ध्व-मूलः~ अवाक्-शाखः~ एषः~ अश्वत्थः सनातनः~
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते
तद् एव शुक्रम्~ तद् ब्रह्म तद् एव~ अमृतम् उच्यते
तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे
तस्मिन्~ लोकाः~ श्रिताः सर्वे
तदु नात्येति कश्चन
तद् उ न~ अति~-एति कः~-चन
एतद्वै तत्
एतद् वै तद्~
2.3.2
यदिदं किञ्च जगत्
यद् इदम्~ किम्~-च जगत्
सर्वं प्राण एजति निःसृतम्
सर्वम्~ प्राणे~ एजति निः~-सृतम्
महद्भयं वज्रमुद्यतं
महद् भयम्~ वज्रम् उद्यतम्~
य एतद्विदुर्
ये~ एतद् विदुर्
अमृतास्ते भवन्ति
अमृताः~ ते भवन्ति
2.3.3
भयादस्याग्निस्तपति
भयाद् अस्य~ अग्निः~ तपति
भयात्तपति सूर्यः
भयाद्~ तपति सूर्यः~
भयादिन्द्रश्च वायुश्च
भयाद् इन्द्रः~ च वायुः~ च
मृत्युर्धावति पञ्चमः
मृत्युः~ धावति पञ्चमः~
2.3.4
इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्शरीरस्य विस्रसस्
इह चेद् अशकत्~ बोद्धुम्~ प्राक् शरीरस्य विस्रसस्
ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते
ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते
2.3.5
यथादर्शे तथात्मनि
यथा~ आदर्शे तथा~ आत्मनि
यथा स्वप्ने तथा पितृलोके
यथा स्वप्ने तथा पितृ-लोके
यथाप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके
यथा~ अप्सु परि~ इव ददृशे तथा गन्धर्व-लोके
छायातपयोरिव ब्रह्मलोके
छाया-तपयोः~ इव ब्रह्म-लोके
2.3.6
इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत्
इन्द्रियाणाम्~ पृथग्-भावम् उदय~-अस्तमयौ च यद्~
पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा
पृथक्~ उत्-पद्यमानानाम्~ मत्वा
धीरो न शोचति
धीरः~ न शोचति
2.3.7
इन्द्रियेभ्यः परं मनो
इन्द्रियेभ्यः परम्~ मनः~
मनसः सत्त्वमुत्तमम्
मनसः सत्त्वम् उत्तमम्
सत्त्वादधि महानात्मा
सत्त्वाद् अधि महान् आत्मा
महतो ऽव्यक्तमुत्तमम्
महतः~ अव्यक्तम् उत्तमम्
2.3.8
अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापको ऽलिङ्ग एव च
अव्यक्ताद्~ तु परः पुरुषः~ व्यापकः~ अलिङ्गः~ एव च
यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर्
यम्~ ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुः~
अमृतत्वं च गच्छति
अमृतत्वम्~ च गच्छति
2.3.9
न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य
न संदृशे तिष्ठति रूपम् अस्य
न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्
न चक्षुषा पश्यति कः~-चन~ एनम्
हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो
हृदा मनीषा मनसा~ अभि-कॢप्तः~
य एतद्विदुर्
ये~ एतद् विदुर्
अमृतास्ते भवन्ति
अमृताः~ ते भवन्ति
2.3.10
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह
यदा पञ्च~ अव-तिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह
बुद्धिश्च न विचेष्टते
बुद्धिः~ च न वि-चेष्टते
तामाहुः परमां गतिम्
ताम् आहुर्~ परमाम्~ गतिम्
2.3.11
तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्
ताम्~ योगम् इति मन्यन्ते स्थिराम् इन्द्रिय-धारणाम्
अप्रमत्तस्तदा भवति
अप्रमत्तः~ तदा भवति
योगो हि प्रभवाप्ययौ
योगः~ हि प्रभव~-अप्ययौ
2.3.12
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा
न~ एव वाचा न मनसा प्र~-आप्तुम्~ शक्यः~ न चक्षुषा
अस्तीति ब्रुवतो ऽन्यत्र
अस्ति~ इति ब्रुवतः~ अन्यत्र
कथं तदुपलभ्यते
कथम्~ तद् उप-लभ्यते
2.3.13
अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्
अस्ति~ इति एव~ उप-लब्धव्यः~
तत्त्वभावेन चोभयोः
तत्त्व-भावेन च~ उभयोः~
अस्तीत्येवोपलब्धस्य
अस्ति~ इति~ एव~ उप-लब्धस्य
तत्त्वभावः प्रसीदति
तत्त्व-भावः प्र-सीदति
2.3.14
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते
यदा सर्वे प्र-मुच्यन्ते
कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः
कामा ये ~अस्य हृदि श्रिताः~
अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्य्
अथ मर्त्यः~ अमृतः~ भवति~
अत्र ब्रह्म समश्नुते
अत्र ब्रह्म सम्-अश्नुते
2.3.15
यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः
यथा सर्वे प्र-भिद्यन्ते हृदयस्य~ इह ग्रन्थयः~
अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्य्
अथ मर्त्यः~ अमृतः~ भवति~
एतावदनुशासनम्
एतावद् अनुशासनम्
2.3.16
शतं चैका च हृदयस्य नाड्यः
शतम्~ च~ एका च हृदयस्य नाड्यः~
तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका
तासाम्~ मूर्धानम् अभि-निः~-सृता~
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति
एका तया~ ऊर्ध्वम् आ-यन्~ अमृतत्वम् एति
विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति
विष्वङ्~ अन्या उत्क्रमणे भवन्ति
2.3.17
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ऽन्तरात्मा
अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषः~ अन्तर्-आत्मा
सदा जनानां हृदये सम्निविष्टः
सदा जनानाम्~ हृदये सम्-नि-विष्टः~
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्
तम्~ स्वाद्~ शरीराद्~ प्रवृहेत्~
मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण
मुञ्जाद् इव~ इषीकाम्~ धैर्येण
तं विद्याच्छुक्रममृतं
तम्~ विद्यात्~ शुक्रम् अमृतम्~
तं विद्याच्छुक्रममृतमिति
तम्~ विद्यात्~ शुक्रम् अमृतम् इति
2.3.18
मृत्युप्रोक्तां नचिकेतो ऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम्
मृत्यु-प्रोक्ताम्~ नचिकेतः~ अथ लब्ध्वा विद्याम् एताम्~ योग-विधिं च कृत्स्नम्
ब्रह्मप्राप्तो विरजो ऽभूद्विमृत्युः
ब्रह्म-प्राप्तः~ विरजः~ अभूत्~ विमृत्युः~
अन्यो ऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव
अन्यः~ अपि~ एवं यः~ विद् अध्यात्मम् एव

The Sanskrit Library.

1 comment: